Evropa, Balkan i Bosna

Regionalni i globalni (svjetski) tokovi integriranja na početku 21. stoljeća sve više ukazuju na potrebu njihova sagledavanja iz ugla nauke, ali i potrebe analize pretpostavki za sustizanje budućnosti. Iako slika svijeta danas više liči na krhotine mozaika u kojem mali narodi i države, posebno oni siromašni, čine one marginalne dijelove za koje se bogati sve manje zanimaju u smislu poticanja za njihov razvoj, a sve više zanimaju za kontrolu njihova siromaštva i sporog mijenjanja. To znači da se tokovi integracija odvijaju prema prepoznatljivim interesima. Bosna kao evropska i balkanska zemlja u tranziciji svoj postratni razvoj temelji na nadi u evropsku budućnost, iako je njena sadašnjost sastavni dio krhotine sa mozaika evropske margine. Ovaj rad postavlja pitanje odnosa Evrope prema Balkanu, posebno prema Bosni u okolnostima postkomunizma i širenja Zapadne civilizacije na Istok. Trenutno stanje upozorava na distancu koju Evropa ima prema bosanskoj zbilji i koja je više rezultat otvorenih interesa zapada a manje ozbiljnijeg nastojanja za punom integracijom. Riječ je o suprotstavljenosti interesima najutjecajnijih članica ujedinjene Evrope u Bosni zbog čega je moguće zaključiti da Evropa ima, nestandardiziranu misiju i pristup, pa i da njeguje balkanski pristup prema Bosni, što u konačnom znači distancu. Stoga se i postavlja pitanje promjene odnosa i potrebe direktijeg poticaja za njen ekonomski razvoj s jedne strane, a s druge strane uvjerljivog ponašanja prema standardima koje sama (EZ) njeguje i razvija unutar svoga društva i svoga sistema. Uvod: Projiciranje budućnosti sa sobom nosi rizik pogreške. Zapravo, svako projektiranje može biti insuficijentno u pogledu mogućnosti cjelovitog sagledavanja mnoštva mogućih poticaja i mnoštva uzročnika otpora realizaciji projektiranog cilja. Pa ipak ovdje ćemo se ukratko upustiti u skiciranje elementarnih pretpostavki bitnih za uspješnu integraciju zemljice Bosne u Evropu (u sklopu regiona Balkan). Uporedo s tim pokušat ćemo iznijeti dileme koje govore o poticajima i preprekama evropeizaciji regiona Balkan. S obzirom na to da jugoistok Evrope posebno karakteriše drama raspada Jugoslavije, ovdje ćemo operirati sa reduciranim geo-političkim razumijevanjem Balkana i to kao prostora bivše Jugoslavije, odnosno područja pet od šest zemalja nastalih njenom disolucijom, jer se Slovenija već uključila u evropski sistem. To su Bosna, Hrvatska, Crna Gora, Srbija i Makedonija, jer su ove države u posebnoj vezi. Istina, Hrvatska je u nešto povoljnijem položaju u odnosu na njene susjede, ali i ona još nije riješila repere rata i nagodbi sa Srbijom. Uz to, naše razumijevanje Evrope kao najsretnije budućnosti i za Bosnu i za cijeli Balkan percipira Evropu i kao sistem i kao društvo, koje se ozbiljnije uspostavlja nakon pada komunizma, dijelom i na vrijednostima, tekovinama i iskustvu zapadno-kršćanskog, dominantno katoličkog koda. 1. Disolucija Jugoslavije kao federativne države i uvjeti stjecanja nezavisnosti njenih federalnih jedinica Padom berlinskog zida pao je komunizam u Evropi. Iako je istočno­evropska slika komunizma slojevita, u toj slici je jugoslavenski samoupravni model ipak bio specifičan, posebno u smislu njegove distinkcije od staljinističkog tipa totalitarizma. U tom specifičnom modelu Bosna je, iako u okruženju nešto razvijenijih susjednih država (posebno Srbije i Hrvatske), nakon Ustava iz 1974. godine uspjela ostvariti ustavne pretpostavke za emancipaciju svoje najbrojnije etničke, odnosno nacionalne grupe, današnjih Bošnjaka. To pitanje se rješavalo još od završetka balkanskih i I svjetskog rata, ali konačno rješenje u biti nikad nije odgovaralo ni Srbiji ni Hrvatskoj, pa, u izvjesnom smislu, ni Crnoj Gori. S obzirom na to da je Srbija najmnogoljudnija, ona je već osamdesetih godina pokrenula proces novog nacionalističkog buđenja u skladu sa Memorandumom SANU, a s ciljem rušenja Jugoslavije, pod izlikom njenog spasavanja. U biti na djelu je bila eskalacija koncentrirane intelektualne i socijalne energije u funkciji pripreme režima kojeg će ubrzo zatim izgraditi sadašnji haški optuženik Slobodan Milošević. On je pod parolom odbrane Jugoslavije odlučio pokrenuti kampanju (rat) za veliku Srbiju. Velika Srbija - značilo je rat za zauzimanje dijelova Hrvatske i Bosne i Hercegovine i istovremeno nagodbu s režimom (Franje Tuđmana) u Hrvatskoj za podjelu bosanskog teritorija, bez priznavanja Bošnjaka, koji su tek nakon 1974. godine stekli političku samobitnost, odnosno osigurali svoj nacionalni i politički identitet. Takav projekat postojao je i u prošlosti, a iskustvo iz II svjetskog rata u sklopu kojeg je propao pokušaj njegove implementacije sada se ponovilo na okrutniji način. Ratna događanja pred i tokom rata u Bosni 1992 - 1995. godina danas su sasvim poznata. Rat je gotovo u potpunosti destruirao bosansko društvo, ostavljajući iza sebe etno-naciokratski tip vlasti kao dugoročnu potrebu ovdašnjeg stanovništva, koje, pored ekonomskih teškoća (siromaštvo i sl.) u znatnoj mjeri karakterizira tragično iskustvo i psihološka kriza. Psihološka kriza i strah kao iskustvo potenciraju potrebu jačanja etničkog identiteta i svijesti o njemu. Četiri republike bivše Jugoslavije a sadašnje države (Bosna, Srbija, Crna Gora i Makedonija) na specifičan način trpe svoje osamostaljenje jer ga umnogome duguju pomoći evropskih sila i SAD-a. Taj proces državne samostalnosti nije na adekvatan način dovršen. Još ga usporavaju, s jedne strane, nedovoljno usaglašeni interesi Evrope i SAD-a u pogledu načina zaštite suvereniteta, identiteta i integriteta ovih država, posebno s obzirom na njihove unutrašnje sukobe koji se sada odvijaju latentno. Jedino što je u ovom trenutku svima u regionu Balkana sasvim jasno jeste činjenica nemogućnosti mijenjanja granica i odstupanja od koncepta demokratsko-liberalnog razvoja. Što se evropeizacije Bosne i Hercegovine tiče, problem jeste u samoj Bosni, ali i u Evropi, koja malo raumijevanja pokazuje za bosansku islamsku komponentu. Ustvari, znatan dio Zapada, kao i susjedne kršćanske (katoličko-pravoslavno) zemlje s kojima BiH dijeli granice (u prilično nepovoljnom svjetskom ambijentu za "islamski svijet" posebno nakon 11. septembra 2001. godine), s rezervom gleda na muslimane. Takvom stanju doprinosi ozbiljan zastoj u međucivilizacijskom dijalogu na globalnom nivou. Nasuprot takvom odnosu Evrope i susjednih joj ex-jugoslavenskih zemalja prema Bosni, druge bivše istočnoevropske komunističke zemlje su u procesu tranzicije, posebno zahvaljujući njihovoj religijskoj i etno-nacionalnoj monolitnosti i potpori razvijene Evrope, više uznapredovale u procesu evropskih integracija. Stoga je tranzicija Bosne i Hercegovine vrlo usporena, koliko pod utjecajem unutrašnjih protivrječnosti, toliko i pod utjecajem Zapadnog svijeta. 2. Bosna i Balkan Geopolitičko značenje toposa Bosna i Balkan asocira na njihovu odvojenost od Zapadne Evrope, ali i na specifično mjesto Bosne na balkanskom prostoru, nakon propasti osmanske imperije. Način integracije balkanskih država u feudalne imperije u prošlosti i uopće u globalne procese kroz posljednja dva stoljeća može biti ključ za razumijevanje njihovog sadašnjeg stanja ali i odnose u Evropi, odnosno, odnosa Evrope prema njima. Društveni ugovor na kojem je izgrađena stara Evropa (nacija-država) kao standard mimoišao je Balkan u procesu uspostave i uspona kapitalizma. Balkan je stoga ostao ekonomski nerazvijen sa posve zakašnjelim nacionalnim pokretima. Nacionalni pokreti su se ovdje razvijali tek nakon Prvog svjetskog rata a eskalirali su u ozbiljan nacionalizam pred Drugi svjetski rat i tokom tog rata i to pod okriljem fašizma. Ustvari, taj proces je usporen još s početka Drugog svjetskog rata zbog sudara fašizma sa, u biti, masi stanovništva nejasnom idejom komunizma, koju je razvijala socijal-demokratija, a koju je među nacijama zemalja sada bivše Jugoslavije inaugurirala KP. U sklopu antifašizma komunistička vizija jednakosti naroda uspjela je zadobiti podršku i kreirati Jugoslaviju kao komunističku zemlju federalnog tipa. Pola stoljeća egzistencije komunizma u Bosni i na Balkanu, specifična izolacija Jugoslavije od ideja liberalnog koncepta razvoja društva i ekonomije, te ideološko-sistemsko osiguranje formalne jednakopravnosti etno-nacionalnih grupa, sa propašću komunizma jugo-tipa doveli su i Evropu i Balkan u tešku situaciju. Otvorila su se sva stara pitanja koja su se taložila od doba propasti osmanske i austro-ugarske imperije i njihovog smjera razvoja Bosne, pa do danas. U tom smislu i Bosna i Balkan trpe neusaglašenost interesa država-nacija razvijene Evrope, posebno u smislu univerzalnog plasmana standarda prema kojima se ona danas vlada: npr. ljudska prava, vladavina zakona, sloboda kretanja ljudi, roba i kapitala, dijalog, odnos prema slobodi i pravu na religiju u skladu sa izgrađenim standardima, pravu žrtve na istinu itd., sa svojim stvarnim stanjem. Dakle, prisustvo "stare" memorije Evrope opterećujuće djeluje na moderne procese i stoga Bosna od 1992. godine trpi i živi tešku krizu. Zapravo bi se moglo reći da zbog takvog odnosa Evrope prema Bosni sama Evropa u svojoj političkoj praksi njeguje balkanski pogled na Balkan, a ne svoj evropski standard koji primjenjuje unutar svoje zajednice. Otud se postavlja pitanje da li je ili nije došao trenutak evropeizacije Balkana na način i u skladu sa standardom po kojem se razvijalo i danas gradi evropsko društvo ili se zbog balkanske prošlosti i balkanskog sindroma heterogenosti Balkan želi zadržati izvan Evrope. Na takvo pitanje upućuje aktuelno uvjetovanje prijema BiH u određene evro-atlantske asocijacije. Zadržavanjem financijske pomoći prije sugerira zaključak o interesu za izostavljanje Bosne iz Evrope negoli opredijeljenost za podršku njenom integriranju. Na taj način sva otvorena pitanja u BiH, koja je samo konzervirao Dejtonski sporazum 1995. godine, ostaju neriješena, a zemlje Balkana, pa i Bosna u ozbiljnoj stagnaciji. 3. Ekonomska transformacija ili kontrolirani haos Naprijed smo ukazali, kako na historijsko-politički, civilizacijski i etno-politički kontekst tranzicije Bosne u moderno evropsko društvo u procesu njenog oporavka od rata i postkomunističkoj transformaciji, tako i na problem distance Evrope i Zapadnih društava uopće od potrebe Bosne za evropeizacijom. Sada ćemo ukazati na problem ekonomije kao uzrok sporosti tranzicije i kao razloga nedovoljne motiviranosti Evrope da prihvati BiH u svoju zajednicu. Naime, temeljno pitanje tranzicije BiH, ali i drugih postkomunističkih zemalja bila je svojina. Očekivalo se, naime, da će privatizacijom biti riješeno pitanje rasta društvenog proizvoda, iskorištenosti društvenog bogatstva i sl., čime bi se pokrenuo proces intenzivnog razvoja. Međutim, i pored toga što su na tom polju u različitim zemljama postignuti različiti rezultati i iskustva, cilj nije postignut. Privatizacija državnih privrednih, posebno proizvodnih firmi ovisila je o vrijednosti same firme, s jedne strane, a s druge strane o modelu privatizacije. Budući da se ovdje radilo o ruševinama ili tehnološki potpuno zastarjelim i neatraktivnim kapacitetima, interes za kupovinu takvih firmi bio je nizak. Ako se tome doda nedostatak općeg interesa i iskustva u implementaciji privatnog kapitala, nedostatak pravnih propisa i sl., onda je jasno da taj proces nije ni mogao dati rezultat. Stoga je umjesto rasta u zadnjoj deceniji u BiH bilježena izrazita stagnacija privrednog razvoja, neznatan rast zaposlenosti i društvenog bruto-proizvoda, porast apetita za zaradom bez rada, porast kriminaliteta itd. Novi nedovoljno utemeljeni i anarhični društveni odnosi obezvrijedili su, kako način i tip, tako i rezultate privatizacije. U Bosni su oko toga pokrenute brojne afere, reducirana je humanitarna pomoć, smanjena su donatorska sredstva, inozemna ulaganja kapitala u ekonomske projekte su izostala, kreditiranje je uvjetovano, a u javnosti i sudovima pokrenute su istrage i otvoren rat protiv korupcije. Za sada bez rezultata. Odveć nizak društveni standard uzrok je društvene nestabilnosti, a pitanje izgradnje zakonodavnog sistema nužnog za usmjeravanje ekonomskog i društvenog razvoja često se tretira kao pitanje (jednog od tri) vitalnog nacionalnog interesa, čime se blokira parlamentarna efikasnost i u proceduru uvodi arbitraža ili intervencija OHR-a, shodno njegovim ovlaštenjima, prema Sporazumu iz Dejtona 1995. godine. U takvim okolnostima masa stanovništva je marginalizirana, posebno njegov "mladi" i "stari" segment, a uske i zatvorene elite, nastale u kriminalnom ratnom haosu i haotičnim tranzicijskim procesima, usmjeravaju medije na dodatno proizvođenje haosa. Time se društvo permanentno destabilizira. Kod većine stanovništva u Bosni prisutan je osjećaj krivnje i opravdanih ili vlasti ili međunarodne zajednice (čitaj UN) za počinjene masovne zločine tokom rata i za haotičan proces ekonomskih promjena. Odugovlačenje EZ da (pored jasnog registra uvjeta za prijem BiH u svoje društvo, koje ova izrazito mala, ali izrazito komplicirana država ne može ispuniti bez pomoći dugi niz godina) pruži ozbiljniju ekonomsku pomoć loš je znak i potvrda naše teze o distanci, odnosno o balkanskom stavu Evrope prema Bosni i Balkanu. Doda li se tome selektivan odnos EZ prema pitanju prijema zemalja u tranziciju u evropsko društvo, posebno osporavanja onih maloljudnih i ekonomski izrazito inferiornih, onda se može ustvrditi da Evropa ustvari neće ono što deklarativno hoće. Dakle, ono što se u ovom trenutku može ocijeniti i ukratko formulirati je to da Evropa čini da stanje kontroliranog haosa u BiH traje duže kako bi imala razlog odugovlačenju njenog prijema u svoju zajednicu, s jedne strane, a s druge strane kao bi se tradicionalni egoistični interesi evropskih sila održavali na Balkanu. 4. Da li je moguća evropska budućnost Bosne i Hercegovine Pitanje evropske budućnosti Bosne i Hercegovine nije samo lokalno, već regionalno i globalno pitanje. Ukoliko se razumije na lokalnom nivou, onda se dovodi u pitanje progres i Balkana i Evrope u cjelini. Ali, ako se pitanje Bosne postavi kao regionalno i globalno pitanje, onda to podrazumijeva promjenu strategije Evrope u odnosu prema Bosni i Balkanu. Sadašnja strategija distance i očekivanje da će bosansko državno novorođenče prohodati samo u nekom zadanom vremenu potpuno je nerealno. U ovom trenutku oko polovine predratnog (preživjelog) stanovništva potražuje ili stambeni prostor ili potporu za preživljavanje. Oko jedne trećine seljaka živi i radi na selu, dok su još uvijek 2/3 u traganju za mjestom življenja s ambicijom da nastave život u jednom od pet većih gradova ili napusti Bosnu i Hercegovinu. Prema tome, promjena strategije Evrope prema Bosni i Hercegovini omogućila bi postupan put razvoja, a rekonstrukcija društva bila bi izvjesnija. Naime, unutrašnji resursi ove izrazito male zemlje, u odnosu na druge tranzicijske istočnoevropske zemlje koje nisu imale rat, su sasvim nedovoljni da u razdoblju od narednih 30 godina i u uvjetima visoke zaduženosti kod različitih finansijskih institucija, pokreće ozbiljnije promjene i razvoj. Doda li se tome tendencija i želja, u pravilu najpotentnijeg dijela stanovništva (obrazovnih i mladih), da napuste Bosnu i Hercegovinu, pitanje evropske perspektive zadobija skeptičnu dimenziju. Pa ipak, Bosna u svijesti znatnog dijela stanovništva ima značenje i snagu evropske zemlje, multikulturne i multietničke zajednice i autentičnog društva koje svoju budućnost vidi u zajednici evropskih naroda. Međutim, ono što se u ovom trenutku može naznačiti kao krucijalni argument da bi se naslutio zaključni momenat odgovora na pitanje o njenoj evropskoj budućnosti jeste promjena stava Evrope i prema realitetu Bosne i prema iskustvima koja diktira prošlost. Nije, dakle, siromaštvo Bosne rezultat samo njene unutarnje strukture, već je i posljedica evropske strategije razvoja u prošlosti i danas. U tom smislu ni njena evropeizacija nije isključivo njeno pitanje. Ono što do sada ovoj zajednici nije ponuđeno jeste njeno mjesto u ugovoru nove Evrope prema standardima koji mogu simbolizirati iskreno pruženu ruku i znak jednakosti, poštovanje kulture i prevladavanje tragičnog gledanja na prošlost. U smislu izmijenjene strategije izvjesna je Evropa u Bosni i Bosna u Evropi. U ovom trenutku sasvim je upitan nedvojben dokaz Evrope o sebi kao zajednici jednakih naroda i o jasnom stavu prema BiH i Balkanu.