Ekonomski liberalizam u okviru globalnih i regionalnih ekonomskih integracija

Savremeni integracioni trendovi koji vode ka regionalnim ekonomskim integracijama ce u velikoj mjeri doprinijeti medunarodnoj ekonomskoj otvorenosti. Regionalna udruženja nece stvoriti ekskluzivne ekonomske sfere, nego ce podržati trgovinsku razmjenu stimulacijom nacionalnog rasta i ujedno podržati liberalizaciju vecom potražnjom za ulazak u regionalne ekonomske blokove. Clanice regionalnih ekonomskih blokova su i dalje ovisne o trgovini sa zemljama koje nisu clanice. Ovo ukazuje na cinjenicu da regionalni blokovi nisu motivisani željom da iskljuce zemlje koje nisu clanice, nego potrebom da se osigura veca liberalizacija izmedu clanica. Evidentno je, dakle, da su sile koje promovišu regionalne ekonomske integracije u osnovi liberalne a ne protekcionisticke. Kljucne rijeci: integracioni trend, regionalno okruženje, ekonomske integracije, ekonomska liberalizacija, svjetska trgovinska razmjena, zajednicko tržište, multiregionalna strategija. Uvod Danas postoji odredena doza straha da ce se progres ka globalnim integracijama zaustaviti ukoliko se svjetska ekonomija podijeli na tri regionalna ekonomska bloka (Evropa, Azija i Amerika). Medutim, savremene regionalne inicijative su temelji na kojima ce se graditi buducnost svjetske integrisane ekonomije, radije nego destruktivne sile koje izoliraju pojedine zemlje. Naravno, kao i svaki drugi integracioni plan, i ovaj ima odredene rizike koji bi mogli rezultirati neuspjehom, ali sile koje vode i usmjeravaju ovakav razvoj su suprotnost protekcionizmu. Liberalni integracijski procesi predstavljaju pozitivne reakcije na neminovne pritiske globalizacije. Ukoliko dode do paralelnog napretka u WTO (World Trade Organization), regionalizacija bi mogla postati mehanizam koji bi omogucio liberalizaciju svjetske trgovinske razmjene, investicija i harmonizaciju ekonomskih institucija. Moguci problemi u procesu integracija Evropska unija sa svojim jedinstvenim tržištem predstavlja, kako je neki vide, veliku prijetnju iz tri razloga: ? EU ce uništiti više trgovinske razmjene nego što ce je kreirati. ? Porastom clanstva, EU ce biti preokupirana unutarnjim odnosima i u potpunosti ce zanemariti medunarodne odnose. ? Dominacija protekcionistickih clanica EU-a ce postaviti nove eksterne barijere Dominacija odredenih clanica EU-a, koja je vec evidentna, ce dovesti do enormnih nezadovoljstava kako unutar tako i van Unije. Ovo se posebno ogleda u dobrodošlici odredenih clanica, dok su druge clanice lagahna meta za multinacionalnu diferencijaciju i posebne uvjete koje EU postavlja u procesu predprikljucenja. U duboko integrisanim tržištima ne bi trebali da postoje nikakvi presedani ni 'specijalni tretmani' za odredene clanice, a posebno se ne bi trebali osjetiti negativni utjecaji postojanja granica jer duboka integracija bi trebala omoguciti jednaku trgovinsku razmjenu svim clanicama nezavisno od njihovog ekonomskog ili geografskog položaja. Evidentno je da danas postoji (posebno u EU) veliki jaz izmedu onoga što je teorija i onoga što se dešava u stvarnosti. Bogate zemlje u velikoj mjeri namecu siromašnima toerije koje one same ne koriste niti su ikada koristile. Uz kontinuirano promovisanje ovakvih teorija poput nove klasicne teorije u kojoj 'svi postaju bogati u kapitalistickoj tržištnoj ekonomiji', mnoge nedovoljno razvijene zemlje prihvataju ovu teoriju kao jedini moguci nacin što ekspeditivnijeg i efikasnijeg prikljucenja medunarodnim ekonomskim tokovima. ''Sve zemlje periferije moraju prihvatiti temeljne tendencije te opce ekonomskosocijalne preobrazbe (koja potice iz zemalja centra), tj. izvršiti ujednacavanje nacela tržišne ekonomije, prema interesima transnacionalnih korporacija. Integracija u medunarodne ekonomske tokove moguca je samo po pravilima igre World Trade Organization (WTO), Svjetske banke i IMF-a''. Prijegled regionalnih integracija u drugim dijelovima svijeta poput Azije, Afrike i Amerike ukazuje na cinjenicu da postoje i drugi regionalni blokovi koji se, takoder, optužuju za destruktivno djelovanje u medunarodnoj ekonomiji. Jugoistocnom azijskom bloku prijeti Japan koji je dominantan u tom regionu, a najviše cinjenica da ce preseliti svu svoju proizvodnju van zemlje. Japan je prvenstveno motivisan eksploatacijom jeftine radne snage u Aziji koja bi proizvodila za Japan ali i druge zemlje. Ovo bi mogli potvrditi da nema povecanja japanskih investicija u Jugoistocnu Aziju. Japan ce potpunom kontrolom rapidno rastucih tržišta postaviti nevidljive barijere (za koje se optužuje i EU) i otežati ulazak drugih zemalja na tržište Jugoistocne Azije. Pretpostavka je da ce još jedan od problema biti kontrola medunarodnih trgovinskih tokova od strane Japana, koja ce zaustaviti svaki pokušaj slobodnog ulaska medunarodnih firmi i proizvoda u Jugoistocnu Aziju. Moglo bi se reci da se stereotipicna slika pojavljuje i u Jugoistocnoj Aziji prvenstveno zbog polarizacije koja stvara zacarani krug ekonomskog rasta, koji pomaže razvijenim regionima koji ostvaruju rast na racun manje razvijenih regiona. Možda je ovo najevidentnije u slucaju SAD-a i njenog uticaja na ekonomiju u NAFTA-a (North American Free Trade Agreeement). Ukoliko bi došlo do apsolutne dominacije SAD-a, najvjerovatnije bi se zanemarili medunarodni interesi i medunarodna trgovina. Posmatrajuci medunarodni trgovinski sistem od kraja Drugog svjetskog rata pa do danas i ulogu SAD-a u globalnim inicijativama, odstupanje clanica NAFTA-e od medunarodne trgovine i fokusiranje na interregionalnu trgovinsku razmjenu bi imalo negativne efekte na liberalizaciju. Kao kontraefekat bi se pojavio osjecaj nesigurnosti kod zemalja koje nisu clanice NAFTA-e i kreiranje novih ekonomskih blokova koji bi bili zatvoreni za spoljnu trgovinu. Kao krajnji ishod pojavili bi se Evropski ekonomski blok, Južnoazijski ekonomski blok i Sjevernoamericki ekonomski blok, koji bi promovisali odustajanje od trgovine sa drugim blokovima, što bi dovelo do jedne vrste protekcionizma. Reakcija multinacionalnih korporacija na ovakav razvoj na tržištu bi dovela do još vece globalne fragmentacije. Prijetnja od protekcionizma bi natjerala multinacionalne korporacije da prihvate multiregionalne strategije, gdje bi se svaka regija servisirala lokalnom proizvodnjom. Ovakvom strategijom multinacionalne kompanije se utemeljuju u odredenim regionima, što ih cini manje ranjivim i ujedno se manje odupiru uvodenju trgovinskih barijera. Ovakav nacin korporativne globalizacije, što je interesantno, ne ojacava liberalizaciju trgovinske razmjene, vec je u velikoj mjeri marginalizira. Pomjeranje i kreiranje ekonomskih blokova je stvorilo dozu straha kod onih koji favoriziraju multilateralizam iz dva razloga: 1.rapidan razvoj ekonomskih blokova bi mogao uciniti ekonomsku liberalizaciju znatno težom, 2. nedostatak ekonomske liberalizacije bi mogao dovesti do trgovinskih ratova. Beneficije regionalnih integracija Snažne regionalne integracije ne rezultiraju neophodno kreiranjem visokih eksternih barijera. Trend regionalnih ekonomskih integracija bi mogao imati pozitivne efekte na ostatak svijeta, ukoliko se uzme u obzir cinjenica da su ekonomski blokovi otvoreni za trgovinsku razmjenu sa svim zemljama. ''Svi ekonomski ugovori izmedu regionalnih blokova su kreirani radi diverzifikacije tržišta, poboljšanja konkurentnosti na medunarodnim tržištima i radi uspješnijih multilateralnih pregovora sa WTO''. Najveca beneficija od regionalnih udruženja je stimulacija rasta i kreiranje potražnje za izvozom izvan regionalnih granica. Rast se pojavljuje usljed promjene u drugim faktorima poput dohotka koji se mijenja uz povecanje trgovinske razmjene. Povecnje dohotka zauzvrat stimuliše povecanje investicija. ''Uklanjanje trgovinskih i investicijskih barijera unutar Evrope kao jedinstvenog tržišta ce stimulisati porast investicija koje ce proizvesti 'dinamican' rast...''. Pozitivni makroekonomski efekti regionalnih inicijativa rezultiraju povecanim ekonomskim rastom. Ne smije se zanemariti cinjenica da postoji velika konkurencija na evropskom tržištu koja se konstantno povecava. Vecina evropskih firmi se godinama vec priprema za konkurenciju ogromnim investicijama i mergingom (spajanjem) sa drugim firmama. Ovakvo ponašanje je sušta suprotnost investiranju 10-20 godina ranije. Ovakav efekat je izazvan posljednjim i narednim proširenjem EU i pojavom jeftinijih konkurentnih firmi iz Istocne Evrope. U svakom slucaju, ovakve promjene na tržištu, posebno povecana konkurencija, dovode do povecanog ekonomskog rasta. Povecanje investicijskog povjerenja je kljucno za Zapadni Balkan kojemu su neophodne ogromne strane direktne investicije za revitalizaciju domacih ekonomija. Stabilnost domace ekonomije je neophodna za ulazak na jedinstveno regionalno tržište. Jedinstveno tržište doprinosi povecanju konkurentnosti, a u nekim sektorima privrede cak i kreira konkurenciju za dobra i usluge koji se ranije nisu razmjenjivali. Iako porast razmjene u razlicitim sektorima na tržištu EU-a može imati i neželjene efekte, porast u dobrima i uslugama koji se ne razmjenjuju rezultira povecanom potražnjom za uvozom. Otvoreni ekonomski blokovi promovišu i stimulišu eksternu liberalizaciju, odnosno trgovinsku razmjenu sa zemljama izvan ekonomskog bloka. U politickoj areni se nailazi na mnogo više odobravanja i podrške liberalizaciji, nego što je to slucaj u pojedinacnim zemljama. Povecane evropske integracije nakon Ugovora iz Rima su postale kompatibilne sa smanjenjem vanjskih trgovinskih barijera EU-a. Gary Hufbauer tvrdi da bi Kennedy Round (Kenedi runda) bila krajnje neuspješna bez prisustva predstavnica današnje EU (Francuske, Italije, Njemacke) zato što bi ''Francuska i Italija odbile pravljenje bilo kakvih trgovinskih koncesija, dok bi Njemacka odbila da donese bilo kakvu odluku vezanu za trgovinsku razmjenu nezavisno od Italije i Francuske''. Sa kontinuiranim regionalnim integracijama Evrope, primarno govoreci o šest kljucnih clanica EU, došlo je do ekstenzivne saradnje i participacije u multilateralnim redukcijama tarifa. Evropsko iskustvo je pokazalo da su zemlje izvan evropskog ekonomskog bloka znatno više motivisane da se liberalizuju u sistemu u kojem postoje regionalne integracije. Cinjenica da se neki od glavnih trgovinskih partnera mogu ukljuciti u trgovinske tokove regionalnog bloka je podstakla mnoge zemlje u regionu da se prikljuce regionalnoj liberalizaciji. Ovo je najevidentnije iz postojanja EFTA (European Free Trade Association) i jedinstvenog tržišta EU-a u kojem žele da se nadju sve zemlje Istocne Evrope ukljucujuci i Tursku. Ovo je, takoder, slucaj sa Meksikom koji je, da bi izbjegao ovisnost o mnogo jacim partnerima SAD-u i Kanadi, u NAFTA-i potpisao ugovore o slobodnoj trgovini sa Venecuelom i Cileom. Slijedeci primjer Meksika; Bolivija, Kolumbija, Peru, Ekvador i Venecuela su 1991. godine potpisale ugovor o ukidanju svih inter-regionalnih trgovinskih barijera. Polovinom 1991. godine Brazil, Paragvaj, Urugvaj i Argentina su zasnovale MERCOSUR (Mercado Comun del Sur) ili Južno zajednicko tržište. Ovakvo udruženje im je omogucilo da ojacaju svoje ekonomije i ukinu sve interregionalne barijere da bi u trgovinske pregovore sa SAD-om ušle znatno snažnije. Ukidanje tarifa i trgovinska liberalizacija izmedu ovih zemalja znatno su poboljšali stanje ovih zemalja u odnosu na ranije usvojeni protekcionizam. Pristupanje tržištima izvan ovog regionalnog udruženja ce donijeti mnogo vece trgovinske beneficije nego što je to bio slucaj u protekcionizmu, posebno u trgovinskoj razmjeni sa clanicama NAFTA-e. Trenutni trendovi trgovinske razmjene ukazuju na cinjenicu da je razmjena izvan ekonomskog regionalnog bloka od vitalnog znacaja za ekonomsku stabilnost cijelog regiona a poseno regiona Istocne Evrope. Glavni ucesnici u regionalnim blokovima poput SAD-a, Japana i nekih clanica EU-a su ucesnici u globalnoj trgovinskoj razmjeni i ne mogu zanemariti izvanregionalne odnose sa drugim zemljama. Više od polovine izvoza iz Sjeverne Amerike i više od dvije trecine azijskog izvoza se odvija sa zemljama koje se nalaze van ovih regiona. Interesantno je da je samo u Evropi izvoz izvan regiona manji od jedne trecine od ukupne kolicine izvoza. Medutim, važnost izvanregionalne trgovinske razmjene se najefikasnije mjeri odnosom sveukupne izvanregionalne razmjene (uvoz plus izvoz) i GNP-a. Ukoliko se mjeri kao dio GDP-a, izvanregionalna trgovinska razmjena je mnogo važnija za EU nego za Sjevernu Ameriku. Zbog cinjenice da ni jedna regija ni jedna zemlja ne može potpuno da prekine sve odnose ili znacajno poveca trgovinske barijere, ne može se zanemariti važnost izvanregionalne trgovinske razmjene. WTO oštro osuduje sve zemlje i regionalne blokove koji se odluce za ekstremni protekcionizam i odstupanje od liberalizacije medunarodne trgovinske razmjene. ''Svako ogranicavanje vanjske razmjene nailazi na prigovore da je protivno medunarodnim 'pravilima igre'. Svaka država koja jednostrano uvodi ogranicenja izlaže se prigovoru da vrši diskriminaciju protivnu liberalistickim pravilima.'' Iako postoje indicije da bi neke zemlje mogle da zauzmu negativan pristup medunarodnoj trgovinskoj razmjeni, što bi moglo imati dugorocne negative efekte na njihovu ekonomiju, evidentno je da je svim regijama u svijetu iznimno važan pristup globalnom sistemu trgovinske razmjene. Važnost izvanregionalne trgovinske razmjene se, takoder, ogleda u omogucavanju individualnim firmama da pronadu najbolje ekonomske uvjete u medunarodnoj razmjeni uz apsolutne trgovinske slobode, što ce, zauzvrat, doprinijeti najefikasnijem pristupanju domace privrede u medunarodne trgovinske tokove. Ono što najviše motiviše privrednike da se prikljuce jedinstvenom tržištu EU-a nije cinjenica da ce imati neki poseban tretman, nego stimulacija i olakšavanje protoka dobara, usluga, radne snage i kapitala kroz cijelu EU. Postizanje enormne ekonomske integracije je bilo samo prvi korak koji je, nakon uklanjanja trgovinskih barijera, ukazao na potrebu za još dubljim ekonomskim integracijama. Ovdje se vec ukazuje potreba za još širim i vecim ekonomskim tržištem koje bi trebalo ukazati na efikasnost EU-a i povecanu konkurenciju prikazati kao mehanizam od kojeg se najviše vide beneficije trgovinske razmjene. Povecanje ekonomske integracije EU-a ce, zasigurno, povecati i trgovinsku razmjenu sa ostatkom svijeta. Odredena pravila koja se moraju poštovati ce olakšati trgovinsku razmjenu ne samo clanicama EU-a nego i outsajderima. Zabrane državnog subvencionisanja domacih ekonomija ce povecati konkurentnost i omoguciti i domacim i stranim firmama da krenu sa iste startne pozicije. Povecanjem tržišta EU-a doci ce do eliminisanja dominacije i monopolizacije odredenih privrednih grana od strane domacih firmi. Nacionalni motivi koji vode vecinu u EU protekcionistickih ideja ce biti zanemareni, pružanjem jednake šanse i eliminisanjem trgovinskih barijera za firme outsajdere koje žele uci na domaca tržišta. EU je uložila mnogo truda u razvoj mehanizama koji ce promovisati nacionalne razlicitosti da bi unaprijedila buduce integracione tokove izmedu EU i njenih trgovinskih partnera. Opcenito posmatrajuci, može se primijetiti trend domace liberalizacije i privlacenja stranog kapitala da bi se servisiralo globalno a ne samo domace tržište. Uspješnost ovakvih mjera i mehanizama bi se mogla najbolje primijetiti na povecanju konkurentnosti zemalja koje žele da privuku strani kapital. Pritisak na zemlje koje su usvojile politiku izolacije i protekcionizma ce biti ogroman i ostavit ce negativne efekte na privrede tih zemalja. Zakljucak Iako ekstremne mjere protekcionizma ne postoje, ne smijemo zanemariti mogucnost suptilnih protektivnih mjera od strane nekih regionalnih ekonomskih blokova. Najcešce se susrecemo (najviše u SAD-u) sa antidumping zakonima koji su usmjereni protiv manje razvijenih zemalja. U ovakvim slucajevima javlja se potreba za institucijama kao što je WTO koja reguliše sve trgovinske nesuglasice izmedu zemalja clanica. Protekcionizam se može implementirati uz manje poznate i minimalno transparentno korištenje antidumping pravila kroz povecane sigurnosne mjere, promovisanje domacih firmi (najcešce u EU) i povecanje ekoloških i sigurnosnih standarda, cija je svrha diskriminacija protiv izvan-regionalne trgovine. U nekim slucajevima (Japan) pojavljuju se i skrivene barijere koje onemogucavaju strane kompanije da probiju tržišta unutar Japana. Ovo nam ukazuje na važnost postojanja GATT-a i WTO-a radi discipliniranja i kontrole globalnog trgovinskog sistema. Urugvajska runda je definisala posebne mjere koje ce limitirati i kontrolisati ovakva ili slicna ponašanja odredenih clanica. Radi uspješnosti svih ekonomskih blokova, neovisno o tome u kojem dijelu svijeta se nalaze, neophodno je protekcionizam i trgovinske barijere svesti na minimum. Današnji globalni ekonomski sistem ne dozvoljava povratak u Veliku depresiju i 1930., prvenstveno zbog povecane ekonomske ovisnosti zemalja o medunarodnoj trgovini. Primjetno je da ce proces globalnih integracija biti prilicno dug i mukotrpan, ali svi faktori ukazuju na to da je taj proces neizbježan. Ono što bi se trebalo razumjeti u samome startu jest cinjenica da duboke ekonomske integracije na globalnome nivou ne mogu biti postignute odmah, radije bi se trebalo fokusirati na interregionalne integracije koje ce stabilizovati regionalne ekonomije i nakon toga pristupiti globalnim integracionim tokovima. Globalne integracije ce zahtijevati neke vodilje i smjernice kojih bi se trebale držati sve zemlje, medutim, ne postoje globalne institucije koje su dovoljno jake da te smjernice stave u praksu. Uvijek postoje odredeni regioni globalnog ekonomskog sistema koji ce prihvatiti i odbiti prijedloge WTO-a. Najefikasnije rješenje za to je višesmjerni pristup sa dodatnim pristupom na globalnom, regionalnom i bilateralnom nivou. Ovakav pristup ne garantuje uspjeh, ali bi se, vjerovatno, pokazao kao najbolje rješenje za vecinu pitanja globanog trgovinskog sistema, ujedno izbjegavajuci usporavanje progresa integracionih procesa. Regionalna udruženja se moraju kreirati da budu otvorena i da podržavaju tržišne sile, jer su one temelji za uspješan dizajn integrisane globalne ekonomije. Abstract Current trends towards regional economic integrations will most likely contribute to international economic openess. Rather than creating exclusive economic spheres, regional integration will fully support international trade by stimulating national growth and liberalization through increase in demand for entering and creating regional economic blocks. Memebers of regional blocks are still heavily dependent on trade with nonmembers. This clearly shows that regional economic blocks are not motivated by desire to exclude non-member countries from trade, but rather by desire to secure greater liberalization among the members. It is evident that the driving force behind regional economic integration is liberalization rather than protectionism. Key words: integration trend, regional surrounding, economic integrations, economic liberalization, international trade, common market, multiregional cooperation. Literatura 1.Baldwin, Richard, On the Growth Effect of 1992. Economic Policy, 1989, str. 248-81. 2.Bodiroža, Mladen. Evropska unija:od Rima 1957. do Rima 2004, Glas Srpski, Banja Luka, 2005., str 106. 3.Hodžic, Kadrija (2003) (Re)privatizacija i globalizacija', Medunarodni Forum Bosna, Sarajevo, str. 26. 4.Hufbauer Gary Clyde, An Overview in Hufbauer, ed. Europe 1992: An American Perspective, Brookings Institution, 1990, str.5 5.Pertot Vladimir i Sabolovic Duško, Medunarodna trgovinska politika, Informator, Zagreb, 1998, str. 119. 6.Rosenthal, Gert. Regional integration in the 1990s. Cepal Review, 50, August 1993. 7.http://www.wikipedia.org 8.Brenton, Paul. What are the limits to economic integration? Centre for European Policy Studies, Working paper, 2001, str. 2. 9.Reinert, S. Eric. Globalna Ekonomija. Spartacus Forlag, Oslo, 2004.