POJMOVI ARABISTIKA I EVROPEISTIKA

Prof. dr. Ahmed Smajlović

 

POJMOVI ARABISTIKA I EVROPEISTIKA*

 

 

Pojam arabistika

Riječi arabistika (isti`rabun) i arabist (musta`ribun) imaju jezičko porijeklo u korijenu `araba - ya`ribu - `arbun (odvajati, sortirati),  koji daje uži smisao leksema fasaha (sasvim svanuti, pravilno govoriti arapski jezik, biti čistokrvan Arap). Međutim, različite moguće kombinacije masdara (infinitiv) od istoga korijena `aruba - ya`rubu - `urubun, `urubatun, `arabatun, `urubiyyatun daju smisao leksema fasuha (biti čist bez ikakvih primjesa, govoriti razumljivo). Ispravno je reći `araba lisanuhu ili a`raba (jezikom je izgovorio ili progovorio je) za nekoga ko arapski jezik čisto govori iako nije Arap. Glagol ta`rraba znači poistovjetiti se s Arapima. Isti glagol ta`rraba znači i nastaniti se u pustinji i postati beduin. Glagol ista`raba znači umiješati se među Arape i postati istovjetan s njima.[1] Ispravno je reći Arapi su ga arabizovali ili poarapili su ga. Može se reći i poarapili se nearapi, kao što se može reći i jezikom je progovorio arapski, odnosno postao je Arap. Dalje, glagoli ta`arraba i ista`raba znače biti rječit, jasno govoriti. Pjesnik kaže:

Iz govora i jezikoslovlja poarabljenih usvajamo

samo ono što kod njih u  izvrno ubrajamo.

Ma ra laqina mina l-musta`ribina wa min

Qiyasi nahwihim hara l-lari ibtada`u.[2]

Čini se da su dvije riječi, arabistika (isti`rabun) i arabist (musta`ribun), u opticaju bile veoma zastupljene u srednjem vijeku, naročito u arapskoj Španiji, tako što je nazivom arabisti (musta`rabun) bila označavana skupina kršćana koji su živjeli u okrilju islamske uprave i uživali prava na svoju umjetnost i književnost, a kojima je pripadala važna uloga u potpaljivanju nemira i pobuna protiv arapske vladavine u toj zemlji, koji jedno vrijeme nisu prezali ni pred nastojanjima da nanesu štetu ugledu Poslanika, a.s. Međutim, ubrzo su se uvjerili u islamsku toleranciju, pretrpjeli uticaje muslimana i prihvatili njihov jezik i literaturu. „Na pobune su ih huškali neki svećenici šovinisti, poput Ž. Vilfaroa(?). Taj problem se okončao tako što se crkva javno ogradila od pobuna, da bi se krajem 10. stoljeća ti arabisti u svemu složili s muslimanima i počeli prihvatati snažan uticaj islamske kulture pa i govoriti arapski jezik.“[3]

Historičari su riječ arabistika (isti`rabun) upotrebljavali tako što su njome nazivali vrijeme u kojem je arapsko-islamski uticaj u Evropu donosio svoje bogatstvo i snagu, kad su Arapi skidali veo s nauka i umjetnosti i činili čuda u civilizaciji i pismenosti. Dok su oni otklanjali teškoće u razumijevanju filozofije i vjerovanja, Zapad se davio u bespuću neznanja i glibu zaostalosti, tražio ruku koja bi ga iz tmina neznanja izbavila i izvela ga pred bljesak svjetlosti, koja je dopirala iz arapskih centara znanja i širila se Istokom i Zapadom. S velikom nadom, Zapad je ruku prihvatio i svom snagom se za nju pridržavao. Razdoblje od 1100. do 1500. godine je, otprilike, bilo vrijeme koje je posvjedočilo jednu novu civilizaciju u zapadnoj Evropi, koja se odlikuje islamskim uticajem u području nauke. To razdoblje je u historiji poznato kao doba evropske arabistike, odnosno period u kojem se Evropa poarabljivala i u kojem su arapske nauke, znanosti, bile primaran izvor svim naučnim djelima u Evropi.“[4]

Taj uticaj je, zapravo, započeo krajem 8. stoljeća, a kasnije je poprimao različite vidove i oblike prevođenja i pisanja. Postepeno je napredovao da bi vrhunac dostigao u 15. stoljeću i na njegovu kraju se i okončao. „To vrijeme je opečaćeno stvarnim postojanjem arabistike, koja je predstavljala vrhunac arapsko-islamskog uticaja. To je vrijeme u kojem, ne samo što su se počeli u jasnoj formi pokazivati uticaji arapsko-islamske kulture, već je i samo dobijanje zvanja arabist bilo iznimna čast, tolika da su latinski profesori, poistovjećujući se s Arapima, za vrijeme dok su držali nastavu u školama i na univerzitetima, oblačili arapski ogrtač. Odatle počinje akademska tradicija oblačenja ogrtača. Tokom tog razdoblja su se pojavili mnogobrojni profesori i osnivali se univerziteti u zapadnoj Evropi. Međutim, niko tu, zapravo, nije ništa značajno otkrio niti išta dodao naukama preuzetim od Arapa. To vrijeme je bilo karakteristično po tome što su evropski učenjaci sve što je arapsko slijepo preuzimali jer su to smatrali vrhunskim dokazom. Iako je očuvan jedan broj grčkih spisa koji su zauzimali visoko mjesto, arapske nauke su, nesumnjivo, bile te koje su pokretale kotač napretka, kako smo to već naprijed napomenuli“.[5]

Što se tiče naučnog pojma arabistika, koji mi ovdje želimo uključiti, to je nauka čija specijalnost je izučavanje Arapa i civilizacije, pisane produkcije, jezika, historije, filozofije i vjerovanja Arapa. Ona ima svoje osnove, grane, škole, specijalnosti, istaknute protagoniste i sljedbenike, svoju metodologiju, filozofiju, historiju i ciljeve. Riječ arabist je, pak, naziv za „dobrog znalca svega što se tiče Arapa, arapskih zemalja, arapskog jezika i arapske književnosti.“[6] Ukratko, arabist je neko iz reda nearapa ko produbljuje svoja znanja o Arapima, arapskom jeziku, arapskoj književnosti, prihvata uticaje arapske kulture i nastoji da ih izučava.

Na temelju izloženoga, jasno se pokazuje da je arabistika jedan od ogranaka orijentalistike, kao što su to i egiptologija, iranistika, turkologija, itd., a ogranci orijentalistike i njihove specijalnosti jasno se raspoznaju u radu kongresa i naučnih skupova na kojima se podnose naučni elaborati specifični navedenim ograncima.

Dakle, orijentalistika je jedna opća nauka koja se tiče izučavanja Istoka i njegovih književnosti, a arabistika je posebna nauka koja se tiče izučavanja Arapa, njihove civilizacije i pismenosti, njihovih uticaja na druge i uticaja drugih na njih.

 

Pojam evropeistika

Ako tako stvari stoje s orijentalistikom, njenim odnosom s arabistikom te interesovanjem prvenstveno za Istok i sve što se njega tiče, dostojno pažnje istraživača je pitanje utvrđivanja da li kod zajednica Istoka postoji neka nauka slična orijentalistici na Zapadu u čijim okvirima se izučava civilizacija, literatura, filozofija, vjerovanje, pjesništvo i umjetnosti, na osnovama definisane koncepcije, filozofije, metodologije i ciljeva ili, kraće rečeno, imaju li oni nauku koja se može nazvati evropeistikom, kao što kod zajednica Zapada postoji nauka koja se naziva orijentalistikom. „Volio bih da smo se mi evropeizirali kao što su se oni orijentalizirali. Volio bih da mi prihvatamo njihove uticaje i neprocjenjiva otkrića i prevodimo ih na arapski jezik, da se ne zadovoljavamo izučavanjem na njihovim jezicima – radi ostvarivanja mogućnosti – da obogaćujemo arapski jezik i budemo u stanju davati nove doprinose svim modernim sadržajima kuture, duboko proničući u nauke i umjetnosti. Ja ne mislim da smo mi zaledili evropski preporod. Čovjek Istoka je nekad putovao morem i kopnom, stizao u najudaljenije krajeve svijeta, prihvatao suživot sa svim slojevima ljudske zajednice i stjecao znanja i imanja. Ja ne mislim da su sva putovanja čovjeka Istoka imala zalog u preciznim naučnim otkrićima ili prenošenju vrijednih tekovina Zapada na Istok, već je njihova glavnina bila ulagana u čisto ekonomsko poslovanje. U vremenima kad je naš svijet teško nalazio mogućnost zarade i jedva preživljavao, odlazio je na Zapad... Najezda Zapada na Istok bila je, pak, najezda na osnovama nauke, dalekosežna i veoma korisna. Ko malo više pažnje obrati na predmetnu literaturu, shvatit će veličanstvenu ulogu orijentalistike i dragocjenost doprinosa njenih aktera, odnosno veličanstvenu ulogu onih koji su Zapadu prenijeli predislamsko pjesništvo, matematiku, filozofiju, poslovice, priče poput Hiljadu i jedne noći i druge tekovine nauke i plodove uma.“[7]

Neporeciva istina je da se Arapi u savremenom dobu veoma živo zanimaju za evropsku civilizaciju i literaturu. U to ime su u evropske institute i naučne centre slali ekspedicije i poduhvatili se prevođenja, kritičkog razmatranja i objavljivanja mnogih knjiga, naučnih radova i drugih zanimljivih spisa. Uprkos tome, veoma teško je odlučiti se i govoriti o postojanju evropeistike kao nauke koja ima svoju formu, metodologiju, škole, ciljeve, aktere i pristalice te tvrditi da je to nauka koja svojim akterima omogućuje razumijevanje evropske civilizacije, na način kao što orijentalistika omogućuje razumijevanje istočnjačkih civilizacija. Ali, ne možemo da ne iskoristimo priliku i istaknemo makar načelno pitanje o mogućnostima konstituisanja u arapsko-islamskom svijetu pravca istraživanja koji bi sličio islamskim studijama kod nas, ali s jednoga drugog stanovišta, s kojeg bi se historija mišljenja u evropsko-kršćanskom svijetu izučavala i analizirala na naučnim osnovama. Kad bi se jedan takav pravac zasnivao na ozbiljnom pristupu, utemeljenom na čvrstim programskim i metodološkim načelima, mogao bi se nazvati naukom o Zapadu ili, kraće, evropeistikom.“[8]

Bart ukazuje na izniman zanos s kojim je Muhammad Rahba'[9] zagovarao takvu ideju. Međutim, čini se da je Bart to činio sa željom da mijenja stav koji islamski svijet ima prema Zapadu, kako se može naslutiti iz riječi: „S pouzdanjem možemo reći da je vladajući stav ljudi iz islamskog svijeta o evropsko-kršćanskom svijetu stav koji još, uglavnom, pomućuje averzija i mržnja, kao što se može reći i da ima veliki broj prosvijećenih muslimana koji prema evropsko-kršćanskom svijetu osjećaju istinsko poštovanje.“[10]

Čudno je što Bart u vezi sa svim ne obraća pažnju jednome veoma važnom pitanju, a to je činjenica da islamski svijet dobro razlikuje logiku i objektivnost dva sistema mišljenja, kršćanstva i evropeizma. Kad je prvi (sistem) čist, kao što i jeste u svojoj osnovi, u islamskom svijetu nema nikakvog vida averzije i mržnje. Ali, ako je on pomućen ciljevima kolonijalizma ili nekim od mnogobrojnih sredstava uspostavljanja dominacije i podređivanja islamskog svijeta i eksploatacije njegovih materijalnih dobara, taj svijet ne može stajati skrštenih ruku i ne braniti svoj opstanak i čast. Čudno je i to što Bart, kao ni mnogi drugi, ne obraća pažnju Rifa`i at-Tahtawiju,[11] Muhammadu `Abduhu,[12] velikanu Šakibu Arslanu,[13] `Abbasu Mahmudu al-`Aqqadu[14] i Maliku ibn Nabiyyu,[15] niti njihovim navedenim spisima koji se mogu ubrojati među pionirske radove u konstituisanju evropeistike, iako se ona još nije naučno iskristalisala niti su se dovoljno razvile njena metodologija i filozofija. Vrijedno spomena je to da je Ahmad Musa,[16] iako u sasvim sažetom obimu i jednim brzim prolazom kroz materiju, sasvim dovoljno i uvjerljivo rekao o navedenim pitanjima.

Kad se radi o etimološkom aspektu izraza evropeistika (istagrabun), o njemu je zabilježeno da znači previše se smijati ili smijati se grohotom... Može značiti i neodobravati smijeh. U predaji se kaže da se neko smijao dok nije pretjerao, odnosno prevršio mjeru. Uobičajeno je reći da je istigrabun upravo grohotan smijeh.

U hasan hadisu stoji: „Ako se čovjek na namazu glasno nasmije, namaz treba ponoviti. To je stav u naučavanju Abu Hanife. Takav treba ponoviti i abdest.“ U sklopu dove, Ibn Hubayra je izgovorio: „Bože, utječem Ti se od svakog šejtana koji se pretjerano smije i od svakog Nabatejca koji se pretjerano smije.“ Al-Hizzi je rekao: „Ja mislim da se to odnosi na onoga ko prelazi mjeru u neozbiljnosti“, nekako kao da se pretjerivanje u smijehu može izjednačavati s krajnjom mjerom drskosti. Garbun može značiti drskost, a istagraba može značiti isto što i sala (Istagraba d-am`u = Potekla je suza).[17]

Iz dosad rečenoga je sasvim očigledno da je naučno poimanje izraza o kojem govorimo sasvim daleko od izvornog značenja same riječi, ali nema nikakve zapreke da se u tom smislu uloži napor (i pronađu se odgovarajuće veze, pogotovo zato što to načela sintakse i etimologije dopuštaju).

U prilog tome, može se reći da je izraz evropeistika (istigrabun) izveden iz riječi zapad (garbun), a riječ zapad (garbun) izvorno znači mjesto zalaska sunca (magribun). U skladu s tim, evropeistika je nauka o Zapadu, iz čega se može izvesti i definicija riječi evropeist (mustagribun), kao neko iz reda zajednica s Istoka ko želi produbljivati svoja znanja o nekome evropskom jeziku, književnosti nekoga evropskog naroda ili o evropskoj civilizaciji.

Čini se da H. A. Gibb riječi evropeistika (istigrabun) namjenjuje nešto drugačiji smisao kad kaže: „Obrazovanje je najsnažniji objektivni činilac koji praktično zagovara evropeistiku. Nismo u mogućnosti suditi o evropeistici u islamskom svijetu osim na osnovama izučavanja evropske misli, načela i organizacije evropskog društva. Međutim, to obrazovanje se odvija u mnogobrojnim oblicima i različitim pravcima. Po svemu sudeći, u tamošnjim školama i tehničim fakultetima na univerzitetima, ustvari, ima sasvim malo obrazovanja u evropskome maniru, a mimo toga sve počiva na tradicijskom obrazovanju.“[18] Jasno je da H. A. Gibb pod pojmom evropeistika podrazumijeva prihvatanje zapadnoevropske kulture - to je smisao s kojim je ovaj izraz uziman u  Rusiji tokom 19. stoljeća[19] - ili evropeiziranje, a to znači da neko prihvati evropsku tradiciju i običaje ili da prihvati evropsku kulturu i evropski način ponašanja i življenja

 

 

S arapskog preveo: Mehmed Kico

 

 

 

---

* Ahmed Smajlović, Falsafatu l-istišraqi wa alaruha fi l-adabi al-`arabiyyi l-mu`asiri, Kairo, 1980., str. 32-38.

[1] Al-Mu`\aumu l-wasitu, II, 598.

[2] Ibn Manzur, op. cit. I, 589.

[3] Ovako Husayn Mu'nis komentariše riječ musta`ribun iskorištenu u djelu H. A. Gibba i drugih Turalu l-islami (I, str. 13) u prijevodu djela koji je sačinio sa saradnicima (Matba`atu La\nati t-ta'lifi wa t-tar\amati wa n-našri, 1973).

[4] |alal Muzhir, Al-Hadaratu l-islamiyyatu, Kitabu l-`amali, 1969., str 9.

[5] |alal Muzhir, op. cit. str. 150-151.

[6] Munir al-Ba`labakki, Al-Mawridu, Daru l-`ilmi li l-malayin, Bayrut, 1970., str. 59 (Autor ovu definiciju i komentar donosi u sklopu prijevoda iste riječi na engleskom jeziku).

[7] Ibrahim al-Munrir, Al-Muqaddimatu li kitab Na\ib al-`Aqiqi Al-Mustašriqun, Bayrut, 1937., I, str. 10.

[8] Roland Bart, Ad-Dirasatu l-`arabiyyatu l-islamiyyatu fi l-\ami`ati l-almaniyyati, Tar\amatu Mustafa Mahir, str. 13.

[9] Njegov prijedlog istaknut Svjetskom islamskom kongresu koji je zasjedao u decembru 1957. i januaru 1958. godine u Lahoreu.

[10] R. Bart, op. cit. str. 13.

[11] Rifa`a Rafi` at-Tahtawi, Taklisu l-ibrizi ila talkisi l-Bariz, Matba`atu al-Bulaq, 1265. h. gdje opisuje sve sa čim se susreo tokom putovanja od Aleksandrije do Marselja i šta je uočavao tokom boravka u Francuskoj od 1826. do 1831. godine, iznoseći i svoje veze s nekim orijentalistima i njihovim interesovanjem za arapsko-islamsku kulturu i pisanje o njoj.

[12] Muhammad `Abduhu, Al-Islamu wa n-nasraniyyatu ma`a l-`ilmi wa l-madaniyyati, Daru al-manari bi Misra, 1367. h. To je jedna uporedna studija o islamu i kršćanstvu i humanizmu u njima.

[13] Al-Amir Šakib Arslan, Limara ta'kkara l-muslimun, Daru l-fikri li l-\ami`, Bayrut, 1969. Autor tu nastoji pronaći razloge što muslimani zaostaju a drugi napreduju u modernom dobu, te zašto su u ranijim vremenima muslimani napredovali a drugi zaostajali.

[14]`Abbas Mahmud al-`Aqqad, Alaru l-`Arabi fi l-hadarati l-urubbiyyati, Daru l-ma`arifi bi Misra, 1968. To je djelo u kojem autor razmatra jedan zbir tema , a među kojima se naročito ističu dvije: uticaji Arapa na savremeni evropski preporod i uticaji moderne Evrope na savremeni arapski preporod.

[15] Malik ibn Nabiyy, As-Sira`u l-fikriyyu fi l-biladi l-musta`mirati, Daru l-fikri, Bayrut, 1969. Autor tu rasvjetljava razne oblike dominacije Zapada nad arapsko-islamskim svijetom na ekonomskom i idejnom planu.

[16] Ahmad Musa, Limara la yaltaqi l-muslimun fi `asri taba`hu l-liqa’u, Predavanje održano na Islamskom univerzitetu Umm Durman u Kartumu.

[17] Ibn Manzur, Lisanu l-`Arabi, X, str. 641-644.

[18] H. A. Gibb, Wi\hatu l-islami, Prijevod: Abu Rida, str. 214.

[19] M. Rosental – P. Judin, A dictionary of philosophy, PP. 480., Moscow, 1967.