naela_morala_u_Kuranu_copyعنوان: مبادی اخلاق در قرآن

مؤلف: آیت الله عبدالله جوادی آملی

مترجم: احمد زیلیچ

شابک: 9789958845093

ناشر: موسسه ابن سینا

سال :2013م

معرفی:

سخن ناشر

همیشه وقتی می خواهم مطلبی در باب اخلاق بنگارم، دست و دلم می لرزد. کسی باید در باره ی اخلاق بنویسد که خودش متخلّق باشد. از سوی دیگر، وقتی قرار باشد این مطلب برای مقدمه ی کتابی باشد از یکی از اساتید بزرگ معاصر که زمانی را در محضر او کسب فیض کرده ای و زانوی ادب و تعلیم نزد او زده ای، کار سخت تر می شود. اما چه باید کرد؟ به تعبیر شاعر خوش سخن، مولوی بزرگ:

آب دریا را اگر نتوان کشید                  پس به قدر تشنگی باید چشید

ما نیز مشک کوچک خودمان را آماده می کنیم و از این دریای بزرگ، به قدر وسعمان آب فراهم می آوریم، باشد تا نگارنده ی این سطور، خود نیز به اخلاقی متخلق گردد که در باره ی آن می نویسد و از روش علمی و فرهنگی استادی تبعیت کند که چندی در محضر او زانوی ادب و تعلیم در حوزه ی تفسیر موضوعی زده است.

اخلاق، شرط اول انسانی زیستن است. چنان مهم است که پیامبر ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله و سلم، یکی از دلایل مهم برانگیختن خویش را «تتمیم مکارم اخلاقی» شمرده است. سخن گفتن از اخلاق در دنیایی که به شدت نیازمند آن است، از اهمیتی صدچندان برخوردار است. دنیایی که آدم ها خیلی از هم دور شده اند. درد بزرگ انسان معاصر، درد بی اخلاقی است و مکاتب گوناگونی که برای این مهم پدید آمدند، از یک نقیصه ی بزرگ در این حوزه رنج برده اند. بسیاری سخن از اخلاق می گویند و در هنگام تعلیم و تدریس علم اخلاق، خوب از عهده ی آموزش آن بیرون می آیند، اما وقتی پای عمل به تعالیم و آموزه های اخلاقی می رسد، سستی فراوان مشاهده می شود. درواقع، درد بزرگ انسان معاصر، ندانستن اخلاق نیست، عمل نکردن به آن است و یکی از ضروریات عمل، آگاهی از زمینه ها و بسترهایی است که آدمی را به اخلاق فرا می خواند. سؤال های زیادی مطرح است:

چرا باید آدمی مبادی آداب و متخلق به اخلاق باشد؟ مبادی و مبانی اخلاقی زیستن کدام است؟ خاستگاه اخلاق کجاست؟ چه رابطه ای بین دین و اخلاق هست؟ چه رابطه ای میان نگرش آدمی به جهان و انسان با اخلاق وجود دارد؟ سعادت و کمال انسانی به عنوان قله ی مباحث اخلاقی چیست؟ اخلاق مطلق است یا نسبی؟ نقش اراده و اختیار آدمی و کشش ها و گرایش های انسانی در اخلاق چیست؟ واقعاً چرا آدمی به اخلاق نیازمند است و منشأ این نیاز چیست؟ و.....

موارد فوق و سؤال هایی از این دست، مبانی اخلاقی زیستن آدمیان را روشن می سازد و بسیار مهم است. و چه خوب است کسی به این مبادی و مبانی بپردازد که خود دستی ارزشمند و حضوری قوی در حوزه ی اخلاق عملی دارد و یکی از آن بزرگان، حضرت آیت الله عبدالله جوادی آملی است.

آن استاد عزیز، خود به شدت مبادی آداب و متخلق به اخلاق است. خود دیده ام که وقتی در کنار دیگران می نشست، تکیه نمی کرد، با این که سنی از او گذشته بود. ادبیات گفتاری او به شدت اخلاقی است و هرگز زبان نامناسب در گفتار به کار نمی برد. نقدهای او در گفتار و نوشتار، بر دیگران عالمانه است و از دایره ی انصاف علمی هرگز خارج نمی شود. آرامشی در سیمای او هویداست که مخاطب را نیز به آن دعوت می کند.

او به سال 1312 در آمل؛ شهری در شمال ایران دیده به جهان گشود و پس از آموزش های مقدماتی در آمل و حضور مدت کمی در مشهد، با مهاجرت به تهران و قم، در محضر اساتید برجسته ای مانند فشارکی، شعرانی، فاضل تونی، الهی قمشه‌ای، محمدتقی آملی، امام خمینی، علامه طباطبایی، محقق داماد و میرزا هاشم آملی در عرصه های مختلف علمی از فقه، اصول، تفسیر، فلسفه، عرفان و.... کسب فیض کرد.

سپس خود وارد عرصه ی تدریس دروس گوناگون شد و دروس مختلفی را به شاگردان و علاقه مندان این عرصه ها تعلیم داد. اینک نیز درس‌های تفسیر قرآن، خارج فقه و خارج اسفار وی برای علاقه مندان و شاگردانش در قم برگزار می شود. آثار فراوانی از او در حوزه های مختلف علمی از فلسفه ی قدیم و جدید گرفته تا کلام قدیم و جدید، تفاسیر، حدیث، فقه، اخلاق، عرفان و.... به یادگار مانده است که اکثر آن ها در یک ویژگی اصلی منحصرند: قرآنی بودن.

استاد که از اساتید برجسته ی تفسیر به شمار می روند، پس از استاد بزرگوارشان علامه طباطبایی، راه ایشان را در عرصه ی تفسیر و احیای قرآن در حوزه های علمیه، به خوبی تداوم داد و شاگردان خوبی را تحویل جامعه داده است. ایشان اینک از مراجع معظم تقلید به شمار می رود.

گذشته از تفسیرهای ترتیبی و موضوعی که عموم آن ها انتشار یافته است، «تفسیر تسنیم» از ایشان هم چنان در دست تألیف است و تاکنون مجلدات بسیاری از آن منتشر شده است. این تفسیر به صورت تفسیر ترتیبی است که از ابتدای قرآن کریم آغاز شده و هم چنان ادامه دارد.

«مبادی اخلاق در قرآن کریم» و «مراحل اخلاق در قرآن کریم» دو جلد از مهم ترین کتب اخلاقی ایشان است که از سلسله تفسیرهای موضوعی ایشان محسوب می شود. کتاب «مفاتیح الحیات» که در حدیث و اخلاق رفتاری است، از جدیدترین آثار حضرت استاد است که اخیراً انتشار یافته و به شدت مورد استقبال مخاطبان واقع گردیده است.

کتابی که پیش رو دارید، محصول ارزشمندی در حوزه ی تفسیر موضوعی است که حضرت استاد برای علاقه مندان به این مباحث ارائه فرموده اند. مباحث این کتاب با صبغه ی فلسفی خود، در حوزه ی فلسفه ی اخلاق و فلسفه ی علم اخلاق است و نه مباحث اخلاقی. در واقع این کتاب برخی از مبادی اخلاق را از منظر آخرین پیام آسمانی؛ قرآن حکیم تبیین می کند و در چهار بخش کلی سامان یافته است:

بخش یکم تحت عنوان جهان بینی و اخلاق در چهار فصل به تأثیر متقابل جهان بینی و اخلاق پرداخته و از خاستگاه احکام اخلاقی سخن می گوید. پس از واکاوی کمال انسان از نظر دین، بحث سعادت روح و بدن را مورد بررسی قرار داده است.

بخش دوم تحت عنوان انسان و اخلاق مشتمل بر شش فصل است. پس از بررسی اخلاق گرایی انسان، تغییرپذیری خُلق و تأثیر و تأثر اخلاقی را به بررسی نشسته و پس از تبیین جاودانگی اخلاق، مباحثی را در شناخت اراده، میل و اختیار ارائه کرده و متعلم و معلم اخلاق را معرفی کرده است.

بخش سوم تحت عنوان اهمیت و آثار اخلاق، شش فصل اساسی دارد. پس از اهمیت علم اخلاق، منشأ نیاز به اخلاق تبیین شده و اهمیت تهذیب نفس برشمرده شده است. از آلودگی و طهارت روح سخن گفته و نقش اخلاق را در گرایش به لذت های برتر را تبیین کرده و در ادامه نیز نقش اخلاق را در کارگزاران نظام توضیح داده است.

بخش چهارم به موضوع فرزانگان و اخلاق اختصاص دارد و پس از یک بحث مقدماتی، در پنج فصل، اخلاق را از منظر فارابی، ابن سینا، عطار نیشابوری و صدر المتألهین وانموده است. ضمن این که به مقامات عارفان در نگاه ابن سینا نیز نیم نظری انداخته است.

مؤسسه ی علمی و پژوهشی ابن سینا در سارایوو، در راستای تلاش های علمی و فرهنگی خود، افتخار دارد ترجمه ی این کتاب ارزشمند را تقدیم ساحت علاقه مندان معارف اسلامی و انسانی نماید، باشد تا این کار، گامی هرچند کوچک در راستای توسعه ی اخلاق باشد.

آن چه باقی ماند عرض ارادت و خضوع صمیمانه نسبت به دست اندرکاران این تلاش ارزشمند است که اگر نبود مساعی و کوشش های آنان، این کار به خوبی سامان نمی یافت. مترجم، ویراستار، نمونه خوان و سایر برادران و خواهرانی که در پدیدآوری این اثر زحمت خود را کشیدند. در این جا لازم می دانم از برادر گرامی آقای نرمین هوجیچ که کار بازخوانی، تطبیق و اصلاح این اثر را بر عده داشت. کار تصحیح مطالب غامض فلسفی در ترجمه و انتخاب و ترجمه ی آیات مبارک قرآنی در کتاب هایی این چنین، چندان آسان نیست و این برادر به خوبی از عهده ی این کار برآمد. نیز در همین جا از کارکنان خدوم مؤسسه ی علمی و پژوهشی ابن سینا که بی تردید، تلاش های آنان در پشتیانی امور علمی و فرهنگی بر هیچ کسی پوشیده نیست. خدایشان قوت دهاد.

سخن آخر این که هیچ اثری بدون عیب نیست، به ویژه این که از زبانی به زبان دیگر ترجمه شود. سرّ ترجمه ناپذیری کامل زبان به زبان دیگر آن است که هر زبانی بار سنگین فرهنگی در موطن خود دارد و لزوماً در ترجمه ی یک زبان به زبان دیگر، همه ی آن بار فرهنگی منتقل نخواهد شد. خاصه آن که اولاً مطلبی سنگین و فلسفی باشد و ثانیاً ارتباط وثیق با قرآن کریم داشته باشد که این بیان، به صورت خاصّی بر ترجمه ناپذیری خود تأکید می کند. کتاب حاضر نیز از این مقوله مستثنی نیست. هم متن آن بن مایه های فلسفی قوی دارد و هم برگرفته از قرآن و درواقع تفسیر موضوعی آن است. بر این اساس، اگر خطا و اشتباهی در آن مشاهده شد، خرسند خواهیم شد که این خطا و اشتباه به ما انعکاس داده شود تا در بازنگری های بعدی، به آن توجه داشته باشیم و اصلاح کنیم.

از خدا خواهیم توفیق ادب                                بی ادب محروم ماند از لطف رب

و من الله التوفیق و علیه التکلان

محمدعلی برزنونی

استاد دانشگاه و مدیر مؤسسه علمی و پژوهشی ابن سیناسارایوو