O sufizmu Saeid Aکتاب " تصوف بوسنیایی: نوشته سعید عابدپور از پژوهشگران موسسه علمی و پژوهشی ابن سینا در یکی از مجلات فکری و فرهنگی بوسنیایی معرفی و مورد بررسی قرار گرفت. خانم عذرا کاسیم اویچ ، پژوهشگر برجسته تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی از کتابخانه غازی خسرو بیک در بررسی کتاب عابدپور که در نشریه " نووی معلم " منتشر شد ، این کتاب را اثری مهم در مباحث فکری معاصر خواند. وی نوشت ، نقد جایگاه و موقعیت تصوف بوسنیایی ، در شرایطی که این نهاد دچار چالشهای متعدد است ، برای جامعه فکری بوسنیایی فرصتی مغتنم می باشد. مقاله کامل خانم عذرا در ذیل خبر نقل می گردد

 

 

معرفی کتاب

سعید عابدپور ، " در باره عرفان ، تصوف بوسنیایی"،
موسسه علمی و انتشاراتی ابن سینا ، سارایوو ، 2018 ، 319 ص.

مولف در این کتاب مقالاتی در باره عرفان بطور کلی دارد . او تلاش می کند تا ماهیت عرفان و تصوف را توضیح داده و با تاکید بر آموزه ها و سرچشمه ، راههای تاریخی و تاثیر آن را در مناطق خاص توضیح دهد. مولف با این وجود صرفا به بیان و ارایه داده های تاریخی نمی پردازد که پیشتر در مطالعات دیگران آمده است. مطالعه ، پژوهش و مشارکت عابدپور در طول سالیان منجر به ارایه فهمی از وضعیت موجود عرفان بطور کلی و تصوف بوسنیایی بطور اخص شده است. برای مولف ، بطور خاص جنبه های ممکن حیات صوفیانه در فضای کنونی جهانی مهم است. وی سعی دارد تا قابلیتهای تصوف درزمینه تربیت و ارزشهای اخلاقی را نشان داده و امکان تاثیر گذاری آن را در زندگی جمعی نشان دهد، زندگی جمعی که بطور فزاینده ای متاثر از عقلانیت مدرن مادی است و در آن فضاها و معناهای مقدس رنگ و بیش از همه احترام به ذات مقدس طبیعت رنگ باخته اند . از اینرو مواجه با فجایع متعددی در طبیعت می باشیم که نتیجه رابطه سودجویانه ما با آن است. نویسنده در گفتگوی خود در باره تصوف ، به عنوان یک ایرانی و فردی که از ارومیه شهر مرزی از آذربایجان می باشد ، تعلق خود را به میراث زبانی فارسی نشان می دهد. وی بر تاثیر بزرگ خراسان به عنوان مهد و کانون رشد تصوف تاکید دارد . تصوف در خراسان نهادینه نبود و بعدها در عصر سلجوقی و عثمانی حالت نهادینه بخود گرفت. صوفیان خراسانی که در آستانه تهاجم مغول به آناتولی و بالکان مهاجرت کردند ، با خود فکر و آیینهای صوفیانه نظیر فتوت را آوردند. رفتار جوانمردانه و آیین فتوت را نخستین بار پدر حسام الدین چلبی به آناتولی آورد . حسام الدین ، مرید مولانا اهل ارومیه محل تولد مولف بود.
بایستی گفت این کتاب تحت تاثیر ادبیات فارسی و دیدگاه فلسفی ایرانی نوشته و از منابع انگلیسی و بوسنیایی نیز استفاده شده است. وقتی سخن از تصوف بوسنیایی است ، مولف با استفاده از منابع معتبر بوسنیایی و شناخت خود که مبتنی بر گفتگو و دیدار با افراد است ، تاکید می کند. اینها آموختگان مکتب صوفیانه بوسنیایی می باشند. او با دقت پدیده تصوف را در جنبه های مختلف بررسی می کند و تاکید مولف در برخی موارد بر منابعی است که خود بدان دسترسی داشته است. او تاثیر متقابل بین تصوف بوسنیایی و جامعه را مد نظر دارد.
بر اساس دریافت مولف ، مفهوم تصوف ، مفهوم گسترده تری از مفهوم نهادینه آن یعنی طریقتها می باشند. طریقت های صوفیانه بخشی از جریان تاریخی تصوف می باشند. تصوف غیر نهادینه از قرن دوم تا قرن هشتم هجری به صورت پویا و نیرومندی حضور داشت. مولف با دیدگاه انتقادی معتقد است فعالیت نهادینه تصوف تحت عنوان طریقتها که عمدتا از دوران سلجوقی آغاز و در دوره عثمانی به اوج خود رسید ، یکی از عوامل تضعیف تصوف خراسانی است . تفکر و تجربه های صوفیانه اصیل وقتی به شکل رسمی و کلیشه ای در قالب طریقتها ظاهر شد ، تا حد زیادی به تضعیف تفکر و شهود فکر عرفانی و صوفیانه منجر گردید و این یکی از عوامل تضعیف تصوف می باشد. وی این عامل یعنی رسمی و سپس کلیشه ای شدن تصوف را در تضعیف دولت عثمانی از درون مهم می پندارد . این تضعیف تا جایی بود که عثمانی ها در چالش باغرب ، قدرت معنوی و فکری را بتدریج از دست دادند. هر چند علل ضعف عثمانی تنها مربوط به ضعف تصوف نمی گردد و مساله بسیار پیچیده می باشد.
عابدپور به بررسی موضوعات مختلفی می پردازد . این موضوعات به نوعی سیستم فرهنگی و ارزشهای اخلاقی و روش تاثیر گذاری تصوف را نشان می دهد. در ایجاد این ساختار و منظومه فکری و اخلاقی ، متفکران بزرگی از شرق تا سرزمینهای بالکان حضور داشته اند. همانند بوسنی که در یک پروسه طولانی تاریخی، تصوف نقش مرکزی در تعلیم و تربیت در حلقه های فکری و آموزشی ایفا کرده است. ما در بوسنی سعی می کنیم تا در باره تصوف از خلال منابع عثمانی مطالبی بنویسیم . نویسندگان ما متاثر از منابع عثمانی و فارسی مطالبی در گذشته نوشته اند و تعلق و ارادت خود به شاعران و صوفیان بزرگ ایرانی را نشان داده اند. از اینرو عابدپور سعی کرده تا میزان تاثر و فهم صوفیانه برخی از نمایندگان مکتب تصوف بوسنیایی را در این اثرش نشان دهد. در راستای تحقق این فهم ، وی نگاهی به زندگی و اندیشه های سه صوفی بوسنیایی دارد که در این چند دهه اخیر تاثیرات مهمی بر تفکر و روش فهم صوفیانه در جامعه بوسنی و هرزگوین گذاشته اند.این افراد حاجی خالد حافظ مولیچ ، شیخ ذاکر بکتیچ و سناد میچی اویچ می باشند. مولف منابع بررسی زندگی و تفکر این افراد را بر اساس آشنایی با آنها و گفتگوهای طولانی بدست آورده است. هدف این گفتگوها شناخت تفکر صوفیانه و نحوه تاثیر گذاری و انتقال ارزشهای اخلاقی به افراد و جامعه بوده است. روش فعالیت صوفیان معمولا بر زاویه ، تکیه و خانقاه نشینی استواراست. بعد از عثمانی ها ، این گردهمایی های صوفیانه به خانه های شخصی متقل شد ، جایی که عاشقان تصوف به خواندن حکمت و بویژه مثنوی رومی اهتمام می ورزیدند . نگاه مولف به مساله تصوف دارای کثرت گرایی است. انتخاب سه شخصیت مهم صوفی در چند دهه اخیر بوسنی خود کثرت گرایی و تفاوت در نگاه متفاوت صوفیان بوسنیایی را نشان می دهد. نگاه وی به تفکرات این سه شخصیت بوسنیایی، همدلانه و پویا است. مولف سعی کرده تا گفتگویی فکری در نوشتارش با این سه شخصیت ایجاد کند .
اهمیت این کتاب در نگاه یک ایرانی روشنفکر است که به مدت نزدیک به سه دهه در این کشور حضور دارد و در جستجوی شناخت و فهم بهتر تصوف، روایتی از دیدگاه خودرا برای ما ارایه می کند . روایتی که سطحی نیست و متاثر از یک زمینه فلسفی – عرفانی می باشد. از اینرو انتشار کتاب به زبان فارسی نیز سهم عمده ای در شناسایی بهتر پدیده تصوف و ارتباطات فکری و معنوی آن با جهان ایرانی ، جایگاه و سهم فرهنگی و اجتماعی تصوف در جامعه و ویژگیهای بوسنیایی اسلام و تصوف بوسنیایی خواهد داشت.

خانم عذرا کاسیم اویچ، پژوهشگر و نویسنده از کتابخانه غازی خسروبیگ
مجله نووی معلم، پاییز 2018، سال نوزدهم ، شماره 75