korica_islamsko_budjenjeعنوان: بیداری اسلامی

مؤلف: دکترعلی اکبر ولایتی

مترجم: معمر کودریچ

شابک: 9958845109

ناشر: موسسه ابن سینا

سال :2013م

معرفی:

بیداری اسلامی در جهان معاصر

بيداري اسلامي؛ پديده‌ اي اجتماعي است که در پی خودآگاهی و بازگشت به اصالت اسلامی و هوشياري دینی برای رسیدن به خودباوري در کشورهای اسلامی رخ داده است. به تعبیر امام خامنه ای حفظه الله تعالی: «حالت برانگيختگى و آگاهى‌اى در امت اسلامى (است) كه اكنون به تحولّى بزرگ در ميان ملت هاى اين منطقه انجاميده و قيام ها و انقلاب هائى را پديد آورده كه هرگز در محاسبه‌ى شياطين مسلّط منطقه‌اى و بين‌المللى نمى‌گنجيد؛ خيزش هاى عظيمى كه حصارهاى استبداد و استكبار را ويران و قواى نگهبان آن ها را مغلوب و مقهور ساخته است.» در پی این بیداری، در میان همه ی مسلمانان، نوعی مباهات به دين، كرامت و استقلال سياسي، اقتصادي، فكري و فرهنگی خود صورت گرفته و در راستاي ايفاي نقش طبيعي خود به عنوان بهترين امّت براي مردم: «کنتم خیر أمه أخرجت للناس»؛ تلاش وافر انجام می شود.

در این خصوص، توجه به مواردی چند زیبنده است:

یکم. عوامل بیداری

در این بیداری، دو عامل مهم اثر گذار است:

الف) عوامل درونی؛ مراد از عوامل درونی، برخورداري امت اسلامي از عناصر تمدّني گنجينه‌هاي فرهنگي و فكري و آرای اجتهادي تكامل يافته‌ و بروزیافته در قالب دين مبين اسلام است كه با دربرگرفتن ارزش ها، افكار، عقيده، شريعت و اخلاق در ابعاد دنيوي و اخروي، از ديگر اديان متمايز است. دین اسلام به عنوان خاتم ادیان الهی، آموزه های درست دیگر ادیان الهی را نیز در بر دارد و البته تحریف های راه یافته در آن ها را نیز تصحیح می کند.

ب) عوامل بروني؛ مراد از عوامل برونی، تسلیم بی قید و شرط برخی از دولت ها در مقابل استعمارگران و استکبار جهانی، تهاجم فرهنگی از سوی غیرمسلمانان، فروکش کردن اسلام از صحنه ی اجتماعی، عدم حضور رهبری امین و استوار در اکثر جوامع اسلامی، پرداختن حاكمان مسلمان به امور شخصي و ضعف روحيه‌ي امر به معروف و نهي از منكر در میان امت اسلامی و... است که هر مسلمان آگاهی را می آزارد.

میل دارم در میان همه ی عوامل بیرونی، بر یک عامل انگشت تأکید نهم و آن بی توجهی به نقش و تأثیر رهبری امین و استوار که با نگاهی همه جانبه، امت های اسلامی را با نحله های مختلف فقهی و کلامی، به زیر یک پرچم در آورد و صرف نظر از اختلاف های درون دینی، دین واحد، خدای واحد، قرآن واحد، رسول واحد، قبله ی واحد و امت واحد را ارج نهد. بی شک، نبود حضور رهبران ربّاني در تطبيق صحيح اسلام و فهم درست از شرايط و تحوّلات عصر حاضر یکی از اصلی ترین عوامل است که جوامع را نیز با خطر انحطاط و فروپاشی معنوی مواجه می سازد. در این میان، موضوع جمهوری اسلامی ایران و مردم همیشه در صحنه ی آن به رهبری امام خامنه ای حفظه الله تعالی، پدیده ای استثنایی است که باید در جوامع اسلامی به عنوان الگویی قابل حصول، پیگیری شود. در چنین شرایطی، در جوامع اسلامی، آدمی ملاحظه می کند که پاره ای عوامل ساده که برخی نیز مغرضانه از سوی دشمنان آگاه دامن زده می شود، برخی از اندیشمندان اسلامی را به اتخاذ مواضع عجیب واداشته و مكتب اسلام را از لحاظ تطبيقي، سياسي و اجتماعي در هاله‌ اي از ابهام قرار داده است. در این زمینه، باید هوشیار بود.

آن هنگام که چشم بصیرت همگانی امت اسلام در جای جای دنیا، بیدار شد، بیداری اسلامی نیز فزونی یافت و بسیاری از جوامع از نور چراغ فروزان این بیداری سهمی اگرچه اندک برگرفتند و خانه ی دل و جان خویش را بدان روشن ساختند. در پی این بیداری، چشم های بسیاری هراسان شد و امواج توطئه ها و فریب کاری ها دامان امت اسلامی را فرا گرفت و این تلاش ها از سوی دشمنان، روز به روز ابعاد پیچیده تر به خود می گیرد. راه اصلی گذر از گردنه های فتنه آمیز، هوشیاری در این مسیر پر فراز و نشیب و ظریف است و در این عرصه، توجه به برخی شاخص ها و تأمل در آن ها ما را نسبت به آفات و آسیب های آن نیز مصون خواهد ساخت.

دوم. هويّت بیداری

مهم ترين عنصر در بیداری اسلامی، حضور واقعى و عمومى مردم در ميدان عمل و صحنه‌ى مبارزه و جهاد است، با «ايمان، جان و جسم.» تحول های کنونی بر دوش توده ی مردم است که به تعبیر قرآن کریم، مصداق «کلمه طیبه»اند (ابراهيم: 24). مردم بصیر، ارزش آفرین، هدف ساز، شعارساز، رفتارساز، دشمن شناس و ترسیم گر آینده ی مطلوب اند و از انحراف و سازش با دشمن و تغيير مسير توسط برخی خواص سازشكار و آلوده جلوگیری می کنند. سرّ مقدس انگيزه اسلامی و عزم قيام علیه ظلم و استکبار، به تدريج در ذهنيّت ملّت های مسلمان قوام می یابد و شكل می گیرد و در لحظه‌ى مناسب تاريخى، به صورت عريان در صحنه‌اى پرشكوه به ميدان می آید و این، حکمی همگانی است.

برخی از اصول بیداری اسلامی را می توان موارد زیر دانست:

-        احيا و تجديد عزت و كرامت ملّى درهم شکسته و پایمال شده در طول زمان با ديكتاتورى حاكمان فاسد و با سلطه‌ى سياسى استکبار جهانی.

-        برافراشتن پرچم اسلام كه عقيده‌ى عميق و دلبستگى ديرين مردم است و برخوردارى از امنيّت روانى و عدالت و پيشرفت و شكوفایى‌ در سايه‌ى شريعت اسلامى.

-        ايستادگى در برابر نفوذ و سلطه‌ى استکبار جهانی به دور از خسارت ها و تحقیرها.

-        مبارزه با غاصبان و ظالمان داخلی و خارجی که وسيله‌اى براى ادامه‌ى سلطه‌ى اهريمنى استکبار جهانی است.

مردم و نخبگان مردمى و بیداران برآمده از مردم، خود صاحبان اين جنبش بیداری و متعهد به حراست از آن و ترسيم‌كننده‌ى مسير آينده و رو به تكامل آن بوده و خواهند بود. ان ‌شاء اللَّه.

سوم. آسیب ها و خطرها

در راه هر حرکت تعالی جویانه، موانع و خطرات و آسیب هایی هست. خطرها را بايد شناخت تا در مواجهه با آن حيرت و ترديد پيش نيايد و چاره و علاج، شناخته شده باشد. باید ترس را از خود دور کرد؛ چرا که به تعبیر قرآن کریم: «انّ كيد الشّيطان كان ضعيفا». (نساء: 76) و بی شک باید باور داشت که: «حسبنا اللَّه و نعم الوكيل» (آل ‌عمران: 173).

خطرها و آسیب های این بیداری با تأمل در بیان بیدارگر حریم قبله در زمان معاصر امام خامنه ای حفظه الله تعالی دو دسته اند:

الف) درونی: این آسیب ها در درون مسلمان ها ریشه دارد و از ضعف های آن ها بر می خیزد. «راحتىِ خيالِ ناشى از احساس پيروزى و به دنبال آن كم شدن انگيزه‌ها و سست شدن عزم ها»، «سهم خواهی اشخاص پس از پیروزی ها»، «مرعوب شدن از هيمنه ی ظاهرى مستكبران و احساس ترس از استکبار جهانی و قدرت هاى مداخله‌گر»، «اعتماد به دشمن و در دام لبخندها و وعده‌ها و حمايت هاى آن ها افتادن»، «مغرورشدن و دشمن را غافل دانستن» و در نهایت «ايجاد اختلاف و به جان هم انداختن انقلابيون و رخنه در پشت جبهه‌ى مبارزه».

ب) بیرونی: این آسیب ها از سوی دشمنان و بر اثر برنامه ریزی آن ها به وجود می آید. «بر روى كار آوردن عناصر متعهّد به استکبار جهانی و مهره های وابسته»، «پذیرش بدیل های انحرافی گوناگون برای حکومت اسلامی و قانون اساسی پیشنهادی از سوی استکبار جهانی»، «نفوذ دشمنان ميان انقلابيون و تقويت مالى و رسانه‌اى يك جريانِ نامطمئن و به حاشيه راندن جريان هاى اصيل در انقلاب»، «روی آوردن به روش هایى چون هرج و مرج و تروريزم و جنگ داخلى ميان پيروان اديان يا قوميت ها يا قبایل و احزاب يا حتى ميان ملت ها و دولت هاى همسايه، و همراه با آن، حصر اقتصادى و تحريم و بلوكه كردن سرمايه‌هاى ملى و نيز هجوم همه جانبه‌ى تبليغاتى و رسانه‌اى»، «ترور نخبگان صالح و مؤثّر يا بدنام كردن برخى از آنان و از سویى خريدن برخی سست‌عنصران».

توجه به این آسیب ها و آفات و پرهیز از دچارشدن به آن ها، هم در حوزه های درونی جوامع اسلامی و هم در عرصه های بیرونی با نگاه برنامه ریزانه توسط دشمنان اسلام، توصیه ی مهمی است که مسلمانان و فرهیختگان مسلمان هرگز نباید به غفلت سپرند.

چهارم. توجه به پاره ای شاخص ها

در این فرصت، پرداختن به همه ی مباحث مربوط به شاخص های بیداری اسلامی امکان پذیر نیست. اما برخی از مهم ترین آن ها به شرح زیر است:

الف) دشمنی استعمارگران و استکبار جهانی با بیداری: شاخص اصلی حرکت بیدارگرانه، دشمنی استعمارگران و استکبار جهانی با آن است. هر حرکتی که مورد حمایت استعمار و استکبار در این مسیر قرار گرفت، قطعاً در مسیر آن چاله های فراوانی وجود خواهد داشت که برخی از آن ها عمق چاه را پیدا می کند و امت اسلامی، بدون توجه به ابعاد و حساسیت های این حرکت عظیم، درون چاه سقوط خواهد کرد. دشمن، همیشه بیدار است و در دشمنی خویش هوشیار؛ این ما هستیم که باید به خواب غفلت در نغلتیم و خرگوش وار در مسیر به استراحت تمام نپردازیم تا دشمن از فرصت خواب غافلانه ی ما بهره برد و به کیان امت اسلامی با دامن زدن به اختلافات بی اساس ضربه زند.

ب) حرکت در مسیر تعالیم قرآنی: قرآن مجید راه همه ی امت اسلامی را روشن ساخته است. قرآن، قانون اساسی امت اسلامی است و این قانون اساسی، فرامین روشن و بی بدیلی را برای همه ی زمان ها و مکان ها فراروی پیروان دین خاتم و جمیع انسان ها قرار داده است. توجه به این فرامین بیدارگر و مصلحانه، مسیر درست را نشان خواهد داد. به این منظور باید از تفسیرهای خودخواهانه دوری ورزید و به سنت گرانسنگ نبوی صلی الله علیه و آله و سلم و تفسیرهای درست از آن، توجه وافر داشت. چه پیامبر اعظم خاتم دو چیز گرانبها را برای همه ی امت اسلامی به یادگار گذاشت و مادامی که امت اسلامی به آن دو چیز چنگ زنند، گمراهی سراغ آن ها نخواهد آمد. آن دو چیز؛ قرآن کریم و عترت نبوی است که هر دو به مثابه دو بال اساسی، پرنده ی اسلام را در پروازی با شکوه یاری خواهند رسانید.

اساساً نبود فهم و درك عميق معتدل و متوازن مسلمانان از انديشه‌ي اسلامي که ضرورت همیشه ی جوامع اسلامی است، امت اسلامی را با خطر فروپاشی درونی مواجه می سازد و در این مسیر، بازگشت معرفتی به قرآن و سنت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام همراه با عقلانیت سالم لازم است. در این مسیر، علاوه بر توجه به نصوص صحيح و قابل اعتماد، اهتمام به عقل و نقش و تأثير آن در تعيين بعد شرعي در پرتو مقاصد و اهداف احكام و به وسيله‌ي عقل و اجتهاد ضروری است تا بتوان با در نظر گرفتن عناصر متغير موجود در عالم واقع، و با استفاده از سنت هاي تغيير مبتنی بر چارچوب اصیل و ثابت شرع مقدس، متدهاي اداره ی جامعه را دگرگون ساخت و در نتيجه با دنياي واقع و البته سالم، منسجم و هماهنگ شد؛ چه در این مسیر، گام اول با خود انسان ها است: «ان ‌الله لايغير ما بقوم حتى يغيروا ما بأنفسهم» (رعد: 11)؛ بي گمان خدا وضعيت هيچ قومي را تغيير نمي‌دهد مگر اين كه درون‌هاي خود را دگرگون سازند.

بدین منظور، مطالعه و بررسي افكار و انديشه‌ها به دور از اختلافات انباشته شده در ذهن و افكار گذشتگان و جستجوي دليل براي اثبات آن ها بدون تقليد نادرست از آرای فقهاي گذشته، که از آن جمله راه آن پی جویی اجتهاد تخصصي در موضوع های مختلف است. ضمن این که باید از حالت معمول فقه که تنها حوزه ی فردي را در بر می گیرد، گذر کرد و به فقه زندگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی و... پرداخت تا متدي متكامل در تمام اين زمينه‌ها مبتنی بر فقه اسلامی برای جوامع اسلامی و محیط بین الملل ترسيم گردد. از سوی دیگر، نمی توان نسبت به بررسي مثبت‌گرايانه و هوشيارانه ی تاريخ اسلام و به طور کلی تاریخ پر فراز و نشیب جوامع بشری بی توجه بود. پی جویی تاریخی با یه تعبیر قرآن کریم: «سیر فی الارض» برای استخراج سنت‌هاي زندگي است، تا با توجه به نقاط مثبت و منفي تاریخ و عوامل پیروزی یا شكست، مسیر آینده ی خویش را آینده پژوهانه و با نگاهی آرمان گرایانه واقع بینانه بنگاریم.

ج) توجه به وحدت اسلامی و پرهیز از اختلافات: رمز اصلی موفقیت مسلمانان در این مسیر بیداری، پاس داشتن وحدت امت اسلامی است. دشمنان همیشه از این وحدت در بیم و هراس اند و می کوشند به عناوین مختلف میان امت اسلامی اختلاف افکنند. پاره ای اختلافات کلامی یا فقهی در میان مذاهب اسلامی، هرگز نباید کیان اسلام را به خطر اندازد. در این مسیر، اهل تسنن و تشیع با مذاهب مختلف فقهی و کلامی که در میان هر کدام از این ها وجود دارد، باید گام های استوار خود را در مسیر تقریب بین مذاهب بردارند و بدون توجه به اختلافات درونی، مراقب هجمه های بیرونی علیه امت اسلامی باشند. به همین منظور، باید از بیماری های بیداری اسلامی که نشاط و شتاب آن را می گیرد، هراسید. بیماری هایی نظیر اختلاف ناشي از فهم نادرست، غرور و خودخواهي و درنهایت خودپسندی و بی توجهی به دیگران و نصایح آن ها، پيروي از هواي نفس، سطحي‌نگري يا عدم تفكيك امور مهم و مهم‌تر از يكديگر، جمود فكري و اجتماعي، عکس العمل های هیجانی و ارتجالی و واکنش های عاطفی در مقابل حوادث و نبود برنامه و برخورد معتدل و برنامه ریزی شده همراه با بررسی دقیق و همه جانبه ی مسایل و... سموم مهلکی اند که اساس جوامع اسلامی و دین اسلام را در مخاطره می افکنند و پیکره ی امت اسلامی را ضعیف می کنند. برخی به حربه ی تکفیر متوسل می شوند، برخی اقدام به شبهه پراکنی علیه مذاهب می کنند، برخی مسایل حاشیه ای را بزرگ می کنند و فرع را به جای اصل می نشانند و این همه در حالی است که سرنوشت امت اسلامی و آینده ی آن در گرو توجه به مسایل حیاتی آن ها است و نه مسایل فرعی و حاشیه ای و درونی.

خدایا! خاضعان از تو می طلبیم: امت اسلامی را از اختلافات درونی رهایی بخش و آنان را نسبت به مسایل مهم و اولویت دار حساس فرما.

پنجم. پاره ای توصیه های ضروری

پرداختن به پاره ای توصیه های ضروری که برخاسته از قرآن کریم و برگرفته از توصیه های داهیانه ی امام خامنه ای حفظه الله تعالی است، ارزشمند و مبارک است.

الف) توكل به خداوند سبحان و اعتماد و حسن ظن به وعده‌هاى مؤكّد نصرت الهى در قرآن و به كارگيرى خرد و عزم و شجاعت.

ب) پرهیز از غرور و غفلت با بهره گیری از شیوه ی استغفار (نصر: 3)

ج) لزوم بازخوانى دایمى اصول بیداری و انقلاب و تنقیح شعارها و اصول و تطبیق آن با مبانى و محكمات اسلام. (استقلال، آزادى، عدالت خواهى، تسليم نشدن در برابر استبداد و استعمار، نفى تبعيض هاى قومى و نژادى و مذهبى و...)

د) اعتمادنکردن به استکبار جهانی و  سوء ظن داشتن به آن ها و باورنکردن لبخند آن ها.

ه) پرهيز از اختلافات مذهبى، قومى، نژادى، قبيله‌اى و مرزى. به تعبیر امام خامنه ای: تفاوت ها را به رسميّت بشناسيد و آن را مديريّت كنيد. تفاهم ميان مذاهب اسلامى كليد نجات است. آن ها كه آتش تفرقه‌ى مذهبى را با تكفير اين و آن دامن مي زنند، اگر خودشان هم ندانند، مزدور و عمله‌ى شيطانند.»

و) تلاش برای نظام‌سازى اسلامی به دور از الگوهای لائیک یا لیبرالیسم یا مارکسیسم یا ناسیونالیسم افراطی و... برای ایجاد تحدن اسلامی و به وجودآوردن امت واحده ی اسلامی بر پایه ی دین و عقلانیت و علم و اخلاق

ز) اعتماد به نسل جوان و زنده کردن روح اعتماد به نفس در آنان با بهره مندی از تجربه‌هاى مجربّان و پيران.

ح) تلاش برای پدیدآوری نظام مردم سالاری اسلامی که در آن به تعبیر امام خامنه ای حفظه الله تعالی: «حاكمان با رأى مردم برگزيده مي شوند و ارزش ها و اصول حاكم بر جامعه، اصول مبتنى بر معرفت و شريعت اسلامى است. اين خود مي تواند در كشورهاى گوناگون به اقتضاى شرایط، با شيوه‌ها و شكل هاى گوناگون تحقق يابد، ولى با حسّاسيّت كامل بايد مراقب بود كه اين با دموكراسى ليبرال غربى اشتباه نشود. دموكراسى لائيك و در مواردى ضد مذهب غربى با مردم سالارى اسلامى كه متعهّد به ارزش ها و خطوط اصلى اسلامى در نظام كشور است، هيچ نسبتى ندارد.»

ط) مراقبت از مشتبه شدن اسلام گرایى با تحجّر و قشرى‌گرى و تعصّب هاى جاهلانه و افراطى. به تعبیر امام خامنه ای: «افراط هاى  مذهبى كه غالباً با خشونت كور همراه است، عامل عقب‌ماندگى و دورشدن از هدف هاى والاى انقلاب است، و اين به نوبه‌ى خود مايه‌ى جدا شدن مردم و در نتيجه شكست انقلاب خواهد بود.»

ششم. در این کتاب

کتاب حاضر که مؤسسه علمی و پژوهشی ابن سینا در سارایوو، ترجمه ی آن را به اندیشمندان و علاقه مندان تقدیم کرده است، تحت عنوان بیداری اسلامی از اندیشمند معاصر آقای دکتر علی اکبر ولایتی است که اکنون دبیر کل مجمع جهانی بیداری اسلامی و مشاور عالی مقام معظم رهبری در امور بین الملل است، مروری بر سیر تکامل تاریخی بیداری اسلامی و نیز تأمل در عرصه های جغرافیایی این بیداری در جای جای کشورها است. مؤلف ارزشمند در این اثر، تلاش کرده است تا با نگاهی بی طرفانه، شرح و تحلیلی اجمالی از فرایند جهانی بیداری اسلامی را به دست دهد. آن چه در این اثر جای آن خالی است، تحولات انقلابی و بیداری ملت های مسلمان در ماه های اخیر است که سرآغاز این بیداری را باید پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و بر پایی حکومت جمهوری اسلامی مبتنی بر مردم سالاری دینی در سال 1357 شمسی دانست که به نوعی توانست به عنوان الگویی برای قیام های ملل مسلمان مطرح شود و همین الگوبرداری، حساسیت دشمنان اسلام و استکبار جهانی را بر انگیخت و از هر حربه ی ممکن، برای جلوگیری از الگوبرداری از این انقلاب و بیدارسازی ملل مسلمان با انواع تهاجم و شبیخون فرهنگی بهره گرفتند تا مانع صدور پیام اصیل انقلاب برای تمامی جهانیان و مستضعفان و مسلمانان شوند. اما این انقلاب با توکل به ذات باری تعالی و حمایت بی دریغ مردم بصیر و در صحنه و هدایت سکاندار انقلاب حضرت امام خمینی رضوان الله تعالی علیه و خلف صالح ایشان، مقام عظمای ولایت امر امام خامنه ای حفظه الله تعالی به پیش تاخت و با پشت سر گذاشتن موانع پیش رو، راه های پیشرفت را در مسیر خود هموار ساخت. باور توانایی که امام عزیز در دل های این امت، کاشته شده بود، بارور شد و آن نهال کوچک، اکنون درخت تنومندی شده است که ریشه در زمینی محکم دارد و شاخ و برگ هایش به ثمردهی ادامه می دهد.

به تعبیر قائد بزرگ امام خامنه ای حفظه الله تعالی: «تحولات بزرگ اجتماعى، همواره متكى به پشتوانه‌هاى تاريخى و تمدنى و محصول تراكم معرفت ها و تجربه‌ها است. در صدوپنجاه سال اخير حضور شخصيت هاى فكرى و جهادى بزرگ جريان ساز اسلامى در مصر و عراق و ايران و هند و كشورهاى ديگرى از آسيا و آفريقا، پيش‌زمينه‌هاى وضع كنونى دنياى اسلامند. همچنان كه تحولات دهه‌هاى پنجاه و شصت ميلادى در تعدادى از اين كشورها كه به رژيم هاى غالباً متمايل به تفكرات و ايدئولوژي هاى مادى منتهى شد و به اقتضاى طبيعت خود پس از چندى در دام قدرت هاى استكبارى و استعمارى غرب گرفتار آمد، تجربه‌هاى درس‌آموزى‌اند كه سهم وافرى در شكل دادن به انديشه‌ى عمومى و عميق كنونى دنياى اسلام دارند.»

از سوی دیگر، به تعبیر امام خامنه ای حفظه الله تعالی: «حقايق رو به افزايش كنونى در دنياى اسلام، حوادث بريده از ريشه‌هاى تاريخى و زمينه‌هاى اجتماعى و فكرى نيستند تا دشمنان يا سطحى‌نگران بتوانند آن را موجى گذرا و حادثه‌اى در سطح بينگارند و با تحليل هاى انحرافى و غرض‌آلود، مشعل اميد را در دل ملت ها خاموش سازند.»

هفتم. سخن آخر

و سخن آخر این که، سخن از بيدارى اسلامى، به تعبیر امام خامنه ای حفظه الله تعالی: «سخن از يك مفهوم نامشخّص و مبهم و قابل تأويل و تفسير نيست؛ سخن از يك واقعيت خارجىِ مشهود و محسوس است كه فضا را انباشته و قيام ها و انقلاب هاى بزرگى را پديد آورده و مهره‌هاى خطرناكى از جبهه‌ى دشمن را ساقط كرده و از صحنه بيرون رانده است. با اين حال، صحنه همچنان سيال و نيازمند شكل دادن و به سرانجام رساندن است.»

امیدواریم مسیر تعالی امت اسلامی با حرکت های بیداری هر چه استوارتر پیموده شود و در این مسیر، اعاده ی عقل به حوزه ی پژوهش و استنتاج افکار و دیدگاه های عملی درست و متناسب با نیازهای فرایند اصلاحی و پیشبردانه ی امروزین، و بیدارسازی های عالمان مسلمان و مصلحان روشنفکر ضرورت فراموش نشدنی است. و امید آن است که این بیداری ها، که نشان از بیداری درون دارد، سرآغازی باشد بر تمدن سازی اسلامی در پرتو تعالیم متعالی قرآنی. ان شاء الله.

در انتها سپاس صمیمانه ام را از مترجم کتاب، ویراستار و ناظر محترم علمی اثر و سایر عوامل دست اندرکار در مؤسسه ی علمی و پژوهشی ابن سینا در سارایوو اعلام می دارم که اگر نبود تلاش و پیگیری بی شائبه ی آنان، این اثر انتشار نمی یافت.

محمدعلی برزنونی

استاد دانشگاه و مدیر مؤسسه ی علمی و پژوهشی ابن سینا

سارایوو