اشاره: متن زیر مصاحبه ای است که توسط یکی از علاقه مندان به این عرصه در ایران با مدیر مؤسسه صورت گرفته است:

مؤسسه علمی و پژوهشی ابن‌سینا بیش از پانزده سال است که در سارایوو، پایتخت کشور بوسنی و هرزگوین تأسیس و شروع به فعالیت کرده است. یکی از اقدامات این مؤسسه، ترجمه، تألیف و انتشار کتاب‌هایی در حوزه علوم انسانی به‌ویژه با گرایش فلسفه و عرفان اسلامی است. از مهم‌ترین و برجسته‌ترین آثار این مؤسسه می‌توان به ترجمه و چاپ دیوان حافظ و تألیف فرهنگ فارسی بوسنیایی اشاره کرد که هردوی آن ها برنده جایزه جهانی کتاب سال در ایران شدند. همچنین ترجمه چهار جلدی کتاب شرح عبدالله بوشنیاک بر فصوص‌الحکم ابن‌عربی از کارهای ماندگار این مؤسسه است که جا دارد در یک مطلب جداگانه به آن پرداخته شود.

چاپ دو اثر جدید مؤسسه ابن‌سینا بهانه‌ای شد تا با استاد محمد‌علی برزنونی، مدیر این مؤسسه علمی و پژوهشی در سارایوو به گفت‌وگو بنشینیم.

- به عنوان سؤال اول کمی از مؤسسه و خودتان برایمان بگویید.

+ مؤسسه علمی و پژوهشی ابن سینا، مؤسسه ای مردم نهاد است که بعد از پایان جنگ خانمانسوز بوسنی و هرزگوین در سال 75 به همت جمعی از علاقه مندان در سارایوو به ثبت رسید که هدف اصلی آن هم مطالعه و تحقیق در حوزه های متنوع علوم انسانی با دیدگاهی دینی است و به گسترش تعاملات میان اندیشمندان بالکان و ایران می اندیشد. من نیز یکی از اعضای هیأت علمی یکی از دانشگاه ها در تهران هستم که بیش از دو سال است، مدیریت این مؤسسه ی علمی و پژوهشی را بر عهده دارم.

- از نوع و تعداد آثار منتشرشده مؤسسه ابن سینا به نظر می رسد مباحث فلسفی و عرفانی از جایگاه مهمی درمیان علوم انسانی کشور بوسنی برخوردار است. لطفا کمی درخصوص خاستگاه این مباحث و ریشه های آن در این کشور و توضیح دهید.

+ به طور کلی منطقه بالکان هویت فرهنگی ویژه ای داشته و دارد و بوسنی و هرزگوین به عنوان قلب مهم و مسلمان نشین این منطقه از ویژگی های خاصی برخوردار است. بوسنی همواره صحنه رقابت قدرت های سیاسی درطول تاریخ بوده و درحال حاضر هم مرز و میدان رقابت تمدن اسلامی و تمدن غرب محسوب می شود. وجود فرقه های صوفیه و خانقاه ها یا تکایا از دیرزمان در این منطقه که تاریخ آن به قبل از حضور عثمانی ها در این منطقه برمی گردد و همین طور مثنوی خوانی ها و حافظ خوانی ها و.... مواردی از این دست، نشان از اهمیت مباحث فلسفه و عرفان در این منطقه دارد. قطعاً در این فرصت کوتاه نمی توانیم ریشه های پیدایش مکتب صوفیان را مورد بررسی قرار بدهیم. تأثیرهایی که از آیین زرتشت و احیاناً رهبانیت گرفته اند، فرقه های درویشی و تنوع آن ها در این منطقه و... همین طور بحث در ابعاد نظری و عملی و تاریخی آن زمان طولانی تری را می طلبد که باشد در فرصتی دیگر..، چه بسا نوع تسامحی که در تصوف و عرفان اسلامی وجود داشته و متناسب با روحیات نرمخویانه مردم این منطقه است، در نفوذ و توسعه منش عرفان و تصوف بی تأثیر نباشد. هنوز هم اهل طریقت و تکایا و شیوخ در این مناطق حضور قوی دارند و جلسات، تدریس، حلقه های ذکر و... برقرار است. جالب آن است که در بسیاری از این تکایا، اشعار فارسی و احادیث اهل بیتی فراوانی دیده می شود که خودش از یک واقعیت دیگر حکایت دارد. موضع گيري هاي منطقي و روشن صوفيان در برابر جريان هاي احياگري افراطي در زمان جنگ بوسني و مخصوصاً پس از آن بسيار قابل توجه است. صاحب قلم بودن و آشنایی آنان به فن خطابه و غنا و تنوع میراث نوشتاری آن ها اگرچه ناشناخته و بعضاً از بین رفته، ولی قابل توجه است. این حضور در شهر کهن سارایوو قوی تر دیده می شود که صوفیان مشهور هم در آن جا زندگی می کردند. نوع تصوف آن ها نیز بریده از جامعه نبوده و نیست و موضع گیری های آن ها در طول تاریخ مشهور است. توجه سلاطین وقت به آن ها و امتیازات خاص به برخی شیوخ و تکایا نشان از اهمیت و نفوذ آن ها دارد. به هرحال، بانیان اولیه مؤسسه با درک این اهمیت، رویکرد اصلی خود را در این حوزه گذاشتند و از این منظر، آثار خوبی تقدیم این منطقه کرده اند که در توسعه دانش و عمق گستری آن تأثیر داشته و دارد. این نکته را هم اضافه کنم که این بحث هم فقط مربوط به کشور بوسنی نیست بلکه کلیت منطقه بالکان را شامل می شود و مؤسسه با برخی مراکز در سایر کشورهای بالکان همکاری هایی داشته و دارد.

- چند نفر از شخصیت های برجسته و تاثیرگذار فلسفی و عرفانی کشور بوسنی و آثارشان را برای ما نام ببرید؟

+ در این منطقه بزرگان زیادی ظهور کرده اند که به زبان های بوسنیایی، فارسی، ترکی و عربی آثاری را تقدیم جهان کرده اند. نام بردن همه آنان و معرفی آن ها در این فرصت ممکن نیست. مدت ها قبل ترجمه کتابی را دیدم از استاد مرحوم دوانی که به معرفی بزرگان این منطقه پرداخته بود. از میان بسیاری از بزرگان این منطقه، می توان به افرادی نظیر محمد عرشي اهل سنجاک صربستان، دارای غزل ها و یادداشت های ترکی و فارسی، حمزه بالي بيرمي که به جرم ارتداد در قسطنطنيه كشته شد؛ بالي افندي اهل سارایوو، اولین ملای بوسنیایی و صاحب شرحی بر فصوص؛ حسن ضيايي اهل موستار در بوسنی با اشعاری به فارسی و ترکی که برخی او را به نظامي، سعدي و اميرخسرو دهلوي تشبيه كرده اند؛ علي دادا، متكلم، عالم، مورخ و صوفي مورد احترام همه و شیفته ابن عربی که مورد توجه سلطان مراد سوم بود؛ وحدتي احمد اهل دوبرون نزديكي شهر ويشگراد که در اشعار خودش امام دوازدهم را تقدیس می کند؛ درويش پاشا بايزيد آقيچ دارای اشعار ترکی و فارسی زیاد که از جانب سلطان مراد مأمور شد شاهنامه را به ترکی ترجمه کند؛ عبدالله عبدي بن محمد بوسنوي از شعرای معروف و شيخ يكي از تكيه هاي طريقت بايراميه و صاحب آثار بسیار که معروف ترین آن ها هم شرح مفصل او بر فصوص الحكم ابن عربي به زبان عربی و ترکی است که مؤسسه ما آن را در چهار جلد به زبان بوسنیایی ترجمه و منتشر کرد؛ احمد سودي يكي از بهترين شعرا و علما و شارح معروف آثار متقدم ايراني، دارای شرح هايي بر ديوان حافظ، بوستان و گلستان سعدي مثنوي مولانا جلال الدين بلخي؛ و بالاخره محمد فوزي اهل بلاگای نزدیک موستار با لقب سید که مدرس زبان فارسی بود و صاحب آثاری زیاد از جمله بلبلستان است که شبیه گلستان سعدی و بهارستان جامی به فارسی نگارش یافته است.

- تأثیر و تأثر آرا و نظرات فلاسفه شرق و بویژه اندشمندان ایرانی بر فلسفه این منطقه چگونه بوده است؟

+ به نظر می رسد این تأثیر با توجه به نام و آثار برخی از اندیشمندان که ذکر کردم، به روشنی دیده می شود. با این حال، حضور زبان فارسی که هنوز در واژه های عمومی مردم این سرزمین رایج است، تأثیر ابن سینا و فارابی و مولوی و حافظ و دیگر بزرگان این سرزمین، تأثیر ملاصدرا با آن حکمت خسروانی اش در مباحث صوفیانه این منطقه و.... مواردی از این دست را نمی توان نادیده گرفت. بحث مستوفا در این زمینه، نیازمند صرف وقت بیش تر و ارائه دقیق تر است.

- مؤسسه شما به تازگی دو کتاب مبادی اخلاق و شهید چمران را به زبان بوسنیایی چاپ کرده است. لطفا بفرمایید ملاک های انتخاب شما برای ترجمه این دو کتاب چه بودند؟

+ کتاب «مبادی اخلاق در قرآن کریم» یکی از مهم ترین کتب اخلاقی استاد بزرگوارمان حضرت آیت الله عبدالله جوادی آملی حفظه الله تعالی است که از سلسله تفسیرهای موضوعی ایشان محسوب می شود. مباحث این کتاب، در حوزه فلسفه اخلاق و علم اخلاق تلاش کرده است که برخی از مبادی اخلاق را از منظر آخرین پیام آسمانی؛ قرآن حکیم تبیین کند و مباحثی جدی نظیر جهانبینی و اخلاق، انسان و اخلاق، اهمیت و آثار اخلاق، و فرزانگان و اخلاق در آن دیده می شود. این کتاب در این زمانه که با کمال تأسف در اکثر مناطق دنیا، اخلاق واقعی به فراموشی سپرده شده و نوعی نسبیت در این حوزه مشاهده می شود، توجه مخاطبان را به این عرصه برمی انگیزد.

کتاب شهید چمران تحت عنوان: «چمران؛ مردی برای همیشه» نگارش یافت. آن شهید، الگویی قابل حصول است که معاصر ماست. یکی از راه های اثرگذاری، معرفی مناسب الگوهاست که تلاش کردیم این مهم را انجام دهیم و امیدواریم از عهده آن به میزان وسع خودمان برآمده باشیم.

- با توجه به تخصصی بودن مطالب کتاب مبادی اخلاق و بخش هایی از کتاب شهید چمران و حساسیت ترجمه آن ها، چگونه از صحت ترجمه آن ها اطمینان حاصل می کنید؟

+ کتاب مبادی اخلاق با دقت و وسواس مترجم محترم آشنا با مباحث دقیق فلسفی و عرفانی ترجمه شد و توسط یکی دیگر از آشنایان جدی با این عرصه و از مترجمان زبردست، بازخوانی و تطبیق گردید. البته کار تصحیح مطالب غامض فلسفی در ترجمه و انتخاب و ترجمه آیات مبارک قرآنی در کتاب هایی اینچنین، و ترجمه آن به زبان های دیگر، با توجه به تفاوت های دقیق فرهنگی میان زبان مبدأ و مقصد، چندان آسان نیست و ما تلاش کردیم که بدون کمترین عیبی اثر را تقدیم کنیم اگرچه خود را از عیوب ناخواسته مبرا نمی دانیم.

کتاب شهید چمران هم با توجه به صبغه ادبی آن توسط یکی از کسانی که با حوزه ادبیات آشنایی خوبی داشت ترجمه شد و تطبیق آن توسط یکی از مترجمان زبردست صورت گرفت.

- کتاب شهید چمران ترجمه کدام یک از کتاب های ایرانی است؟

+ برای نگارش و جمع بندی این کتاب، به کتب متعددی مراجعه شد. گذشته از زندگینامه، چمران به روایت همسر لبنانی آن شهید «غاده جابر» که چمران را بی نهایت می داند و هنوز هم سؤال دارد که: چمران کیست؟ بخش هایی از سخنرانی های آن شهید در ماه مبارک رمضان یک سال قبل از شهادت آن عزیز را که احساس می کردیم برای این منطقه مهم است، برگزیدیم که شامل مباحث متنوعی در باب خدا، روح و عالم غیب؛ فلسفه شناخت انسان؛ روش قرآن مجید در اثبات خدا؛ اصول اساسی مهم ترین مکابت بشری و الهی و جبر و اختیار است. مبحثی هم اختصاص یافت به پاره ای از نیایش های زیبا و ماندگار آن شهید عزیز در تنهایی های خود و خدایش. در انتها هم برخی پیوست های مهم نظیر پیام امام خمینی (ره) به مناسبت شهادت آن بزرگوار و خاطرات مقام معظم رهبری آیت الله خامنه ای حفظه الله تعالی و تعدادی از دست نوشته ها و هم تصاویری از آن بزرگ ضمیمه شده است.

- مخاطبان آثار مؤسسه معمولا چه افرادی هستند و استقبال آن ها از این آثار چگونه است؟ و روش های شما برای تبلیغ آثار جدید مؤسسه چگونه است؟

+ این مؤسسه مخاطبان اصلی خود را فرهیختگان و روشنفکران قرار داده است که هم اندیشمندان دانشگاهی را در برمی گیرد و هم مفتی ها، افندی ها و ائمه جمعه و جماعات و البته معلمان دینی بوسنیایی و نیز شیوخ تکایا قرار داده است. به همین خاطر آثار و فعالیت ها با همین رویکرد تقدیم می شود. آثار ما به تمام کتابخانه های مهم منطقه بالکان و افراد برجسته و مهم اهدا می شود، دسترسی به آثار و نیز فصلنامه علمی و پژوهشی نشانه های زمان از طریق سایت امکانپذیر است. در نمایشگاه بین المللی سارایوو که همه ساله در بهار برگزار می شود، ما نیز حضور فعالی داریم.

- مؤسسه ابن سینا تاکنون کتاب های زیادی را که بخش زیادی از آن ها از زبان فارسی به بوسنیایی ترجمه شده اند، در کشور بوسنی و هرزگوین منتشر کرده است. لطفا بفرمایید انتشار این آثار چه تأثیری در تعامل فرهنگی دو کشور ایران و بوسنی داشته است؟

+ یکی از مهم ترین راهکارهای تداوم بخشی حضور و عمق بخشی به آن، اثرگذاری مکتوب است و مؤسسه با همین منظر، تلاش کرده آثار متعددی را به صاحبان اندیشه و علاقه مندان تقدیم کند. آمار کتاب های انتشاریافته مؤسسه به صورت مستقل یا مشارکتی بیش از 80 کتاب است و علاوه بر آن از آثار زیادی حمایت کرده است. گذشته از آن، تاکنون 62 شماره فصلنامه تقدیم اربابان اندیشه و خرد شده است که جایگاه قابل قبولی را هم در منطقه پیدا کرده است. چه در کتاب ها و چه در فصلنامه، تلاش داریم پلی باشیم برای تعامل فرهنگی و علمی ایران و منطقه بالکان و بویژه بوسنی و هرزگوین.